De hoofdpoort van het fort gezien vanaf de binnenplaats met fontein in het midden. Foto komt uit boek 'Métamorphoses Le fort & les remparts de Saint-Hippolyte'. Achter het fort zie je de twee torens van de protestantse kerk en links de berg 'Marianne' en rechts de 'Cengle'.
Vorig weekend bezochten we tijdens het weekend van de 'Patrimoine' -erfgoed- het fort, waaraan Saint Hippolyte du Fort haar naam te danken heeft. De historische vereniging had een mooi boekje gemaakt over de geschiedenis van het fort, met vooral ook mooie oude kaarten erin. De historie van dat fort met een toch wel bijzondere functie, maar zeker ook al die oude kaarten van Saint Hippolyte vond ik mateloos interessant. Vandaar dat ik jullie even meeneem in een stukje historie van ons dorp, of stad, zoals het overal wordt genoemd.
Het fort van Saint-Hippolyte-du-Fort werd gebouwd tussen 1687 en 1689, na de herroeping van het Edict van Nantes, toen de koninklijke macht de protestantse bevolking in de Cévennes strakker wilde controleren. Het genoemde Edict van Nantes - uit 1598 - was juist uitgevaardigd om de hugenoten (protestanten) het recht te geven op uitoefening van hun calvinistische geloof. In 1685 werd met het Edict van Fontainebleau het Edict van Nantes volledig herroepen. Het Edict van Fontainebleau wordt overigens in de Franse volksmond meestal de 'révocation' genoemd, de herroeping.
Het fort in Saint Hippolyte, dat dus tussen 1687 en 1689 door François Ferry werd opgetrokken, werd een middel tot toezicht en intimidatie tegenover de protestanten in de stad en omgeving.
Kaart uit 1687 van de vier dorpen die St Hypolite vormden, vrnl: Bourg de Mandiarges, Bourg de l'Eglise, Bourg de Croixhaute en Bourg de St. Hypolite. Je ziet de Y-vorm van de twee rivieren de Argentesse (van rechtsboven naar midden onder) en de Vidourle (van midden onder naar rechtsonder). Het noorden van deze kaart ligt richting zuid-oost, heel handig, maar niet heus. Dit is de kaart van vóór de uitbreiding met het fort. Met blauw sterretje aangegeven waar ons huis staat
Ontstaansgeschiedenis
Saint-Hippolyte-du-Fort lag in een gebied dat sterk werd getekend door de godsdienstoorlogen en later door de opstandige protestantse bewegingen in de Cévennes (Zie hiervoor een aardig artikel in het Nederlands op Wikipedia over de Oorlog van de Camisards).
Na 1685 koos de monarchie - Lodewijk XIV - ervoor om op strategische punten versterkte plaatsen te bouwen, waaronder dit fort, om protestantse gemeenschappen onder controle te houden. De andere versterkte plaatsen waren onder andere in Alès (toen geschreven als: Alais), Nîmes en Sommières. Het dorp kreeg daardoor ook haar huidige naam, die verwijst naar het fort zelf.
Kaart uit november 1687 waar je vooral St Hypolite ziet en niet de andere hierboven genoemde gehuchten, met daarbij ingetekend de locatie van het fort. Let wel: destijds werd niet alles keurig noord-zuid getekend: je ziet nu de Vidourle van links naar rechts onderaan de tekening lopen, en de Argentesse van linksonder naar 'links'boven. Het noorden ligt dus rechts. Hier zie je wel al duidelijker de bebouwing van het dorp en ook de katholieke kerk naast het 'plan/plein' was hier ingetekend. Ook zie je ingetekend de 'remparts', de omwalling die St Hypolite moest afsluiten van de buitenwereld. Ook hier met blauw sterretje de locatie van ons huis. Het viel mij op dat lang Hypolite is geschreven, terwijl we nu Hippolyte schrijven.
Bouw van het fort
Het fort werd gebouwd naar het bekende model van de 'Vauban'-forten, onder leiding van François Ferry, een ingenieur van Lodewijk XIV. Tegelijk met het fort verrezen ook stadswallen -de remparts- en vijf stadspoorten, waardoor Saint-Hippolyte-du-Fort een versterkte plaats werd. In de beschrijvingen wordt het fort expliciet aangeduid als een plaats van 'veiligheid' en toezicht op de protestanten, later verloor het een deel van zijn oorspronkelijke verdedigingswerken.
Op deze kaart uit 1743 van ene Monsieur Mareschal kan je de poorten goed zien: links de Porte de Montpellier, boven de Porte du Vigan, rechts de Porte des Sevenes - toen nog anders geschreven - en midden onder de Porte d'Alais. De vijfde poort is denk ik de poort naar het fort. Ook bij deze kaart is het noorden rechts. Rond de tijd waarop deze kaart gemaakt is, zal de militaire functie van het fort verloren zijn geraakt.
Tot wanneer militair gebruikt?
Als fort bleef het vooral relevant aan het begin van de 18e eeuw, in de context van de Camisardenoorlogen, maar het werd in de loop van de 18e en 19e eeuw geleidelijk onttrokken aan zijn oorspronkelijke militaire functie. Een bron vermeldt dat het fort tijdens de Revolutie werd ontmanteld van zijn militaire rol, in 1808 aan de stad werd verkocht, daarna als gendarmerie diende en in 1947 aan het bedrijf Jalatte werd overgedragen. Strikt genomen hield het dus als echte vestingfunctie op in de periode rond de Franse Revolutie, terwijl het gebouw daarna nog wel andere functies kreeg.
Op de eerste kadasterkaart van 1812 (onder Napoléon) wordt het stadsgedeelte afgebakend door het tracé van de stadsmuren. Het fort heeft hier nog steeds zijn torens en grachten. Let op: deze kaart is weer 180 graden gedraaid ten opzichte van de kaart uit 1743, het noorden ligt linksboven.
De kaart hieronder uit 1896 toont de kaart van Sintipo -deze keer met het noorden 'redelijk' naar boven, zie noordpijl. Hier zie je dat het fort grotendeels is 'verdwenen'. De grachten zijn weg en ook de torens zijn verdwenen. Naast het fort is ingetekend, in het blauwe cirkeltje, de huidige middelbare school (in de C-vorm) en linksonder in die cirkel de 'temple' -protestantse kerk heet in FR een temple en niet een eglise-.
Die grote temple ontneemt nu grotendeels het zicht op het fort. In het fort is momenteel het bedrijf Jalatte gevestigd, ze maken veiligheidsschoenen voor bijvoorbeeld in de bouw. De administratie zit in het gebouw van het fort, en achter het fort is de fabriek gebouwd. Je ziet ook bovenaan deze kaart de slingerende spoorbaan liggen, met in het noordoosten het station.
Op onderstaande luchtfoto van het huidige dorp zie je in de rode cirkel nog de contouren van het vierkante fort met oranje dakpannen, en daarnaast de grote grijze hallen van de fabriek. Ten westen daarvan zie je in de rode rechthoek de 'temple' -die daar helemaal niet zo groot lijkt- in lichtblauw de twee rivieren, en wederom bij het blauwe sterretje ons huis.
Temple
Is het nou toeval dat die protestantse kerk, de temple, zo vlak naast het fort is gebouwd? Op de plek waar eerst protestanten werden gecontroleerd en onderdrukt onder koninklijke dwang, een grote kerk neerzetten die het zicht op het fort nagenoeg wegvaagt. Er lijkt geen bewijs voor een vooraf bedacht 'tegengebaar', maar dat het gewoon paste in de stedelijke structuur van het dorp. Er kwam immers redelijk wat grond beschikbaar toen de grachten en torens van het fort waren afgebroken/gedempt. De kerk is gebouwd rond 1820, nadat de situatie voor protestante in Frankrijk fundamenteel was veranderd. Leuk weetje: De stenen uit de afgebroken omwalling en torens van het fort zijn gebruikt voor de bouw van de temple.
De combinatie van beide gebouwen maakt het wel betekenisvol: eerst een onderdrukkende functie en later een representatief religieus gebouw. Het blijft bijzonder dat in ons dorp één van de grootste protestantse kerken van Frankrijk staat.
foto van Anthony Morel / Wikipedia
Op bovenstaande foto zie je in de gele ovaal de daken van het fort, terwijl er vlak voor in het rode vierkant de enorme protestantse Temple staat.
Als je op straat loopt, dan zie je bijna helemaal niets van het fort, bij de rode pijl, de temple ontneemt bijna helemaal het zicht:
Rue de l'amiral Sap
Jullie hebben hierboven op alle kaarten kunnen zien dat al sinds die oudste kaart uit 1687, er bebouwing is in onze straat. Die heette toen nog de Grand Rue. We hebben gehoord dat er vlakbij een 'couvent' was, een klooster. Wij weten echter dat ons huis in 1860 is gebouwd in de vorm die het nu is. De 'onderbouw' is dus ruim tweehonderd jaar ouder. Wellicht dat het een onderdeel is geweest van dat klooster. Hopelijk komen we dat ooit nog te weten.
Tot zover een stukje stadsgeschiedenis. Ik blijf het grappig vinden dat er telkens over een stad wordt gesproken, terwijl dat ik het best een dorp vind. Weliswaar met behoorlijke voorzieningen, dat dan wel!