| 🇬🇧 [en] | 🇫🇷 [fr] | 🇳🇱 [nl] |
|---|
Toen ik nietsvermoedend begon met zoeken naar wie of wat een "Tanagra" is, verwachtte ik dat ik -zoals zo vaak- in een obscure episode van de geschiedenis en in een zo mogelijk nog bedompter hoekje van het internet zou terechtkomen. Niet blijkt minder waar; het ging om een rage ter grote van flippo's en tamagotchi's...
Maar laten we beginnen bij het begin, zo'n 150 jaar geleden en dus het eind van de 19e eeuw.
Kort na het jaar 1870 verschijnen er uit het niets plotseling terracotta beeldjes daterend uit de antieke oudheid op de Europese kunstmarkt. Ze zijn nieuw, ze zijn prachtig, ze blijken uit Tanagra (Griekenland) te komen en ze veroorzaken een ware rage.
Ze worden als gauw "Tanagra's" genoemd en ieder zichzelf respecterend museum legt een collectie ervan aan en rijke kunstverzamelaar pronken ermee in hun huizen. En zoals dat gaat wanneer kunst handel wordt, verschenen er al gauw vervalsingen. Niet alleen slimme handelaars, maar ook ’slimme’ contemporaine kunstenaars lieten zich erdoor inspireren en zo ontstonden steeds meer afgeleide werken en zo kreeg de rage een steeds grotere omvang.
Ik moet eerlijk toegeven, dat ik tot voor kort nog nooit van Tanagra’s gehoord had (en geef toe, ik ben niet de enige…). En nu, meer dan honderd jaar later is de herinnering aan de eens zo populaire Tanagra's blijkbaar vrijwel vervlogen.
En juist dat maakt mij dan weer nieuwsgierig. Et voilà, het verslag van mijn zoektocht en wat ik heb ontdekt.
Tanagra of "Τάναγρα" zoals de oude Grieken het schreven is een plaats op tegenwoordig een uurtje rijden ten noorden van Athene (kaart). De stad bestond al in de Griekse oudheid, en vanaf de 4e eeuw voor onze jaartelling wordt de stad bekend vanwege de grootschalige productie van terracotta beelden.
Deze met behulp van mallen gegoten beelden van met name vrouwen en meisjes worden gebruikt in huizen, tempels en als graf giften.
De beeldjes werden voorzien van een witte sliblaag, waarop na het bakken met waterverf realistische kleuren werden aangebracht. De beeldjes waren vaak maar 10-25cm groot en werden door heel het oude Griekenland en ver daarbuiten verspreid.
Hoewel inmiddels bekend is dat ze ook in andere steden werden gemaakt, wordt de naam Tanagra nog steeds gebruikt voor alle vergelijkbare beeldjes, ook als ze elders zijn gemaakt. Dat is vooral te danken aan een (her)ontdekking aan het einde van de 19e eeuw.
In de begin van de jaren 1870 wordt de Necropolis -de begraafplaats- van Tanagra ontdekt. Archeologie is in die tijd vooral nog een liefhebberij van avonturiers en op winst beluste handelaren. Zij zien roem en dollartekens voor de ogen en in 1871 worden zo'n tienduizend tombes geplunderd. De terracotta beeldjes, die daar dus voor het eerst zijn teruggevonden, vinden veel aftrek in West-Europa en krijgen voortaan de naam van de vindplaats: Tanagra's. De oudheid is in die tijd 'in de mode' en ieder zichzelf respecterend museum en in hun kielzog vele welgestelden lieden staan te trappelen om de beeldjes in huis te halen.
De Griekse overheid en bevolking reageert verontwaardigd op de plundering en het smokkelen van het erfgoed naar het buitenland. Tussen 1873 en 1875 zijn de opgravingen vanuit overheidswege in handen van Panagiotis Stamtakis.
Als gevolg van de tentoonstellingen in het British Museum (Londen), de Hermitage (St. Petersburg), het Metropolitan (New York), maar vooral het Louvre in Parijs, winnen de beeldjes aan bekendheid.
De beroemdste Tanagra is waarschijnlijk wel de "Dame en Bleu (The lady in blue)" die in 1876 door het Louvre is aangekocht (zie hiernaast). Op dit beeldje zijn de originele waterverf kleuren nog goed zichtbaar.
De beeldjes zijn ook nu nog terug te vinden in de collecties van diverse Franse musea tot in het Kröller Müller museum in Nederland.
Een paar jaar na de eerste aankopen komen de beeldjes ook terecht op de Wereldtentoonstelling van 1878 in Parijs met meer dan 16 miljoen bezoekers, en maakt het grote publiek ermee kennis.
Er ontstaat een vraag naar de beeldjes, die natuurlijk maar beperkt beschikbaar zijn. Behalve dat er vervalsingen gemaakt worden, zijn er ook contemporaine kunstenaars, die geïnspireerd raken en/of geld ruiken (in deze of omgekeerde volgorde...). Er ontstaat een ware stroom aan werken die zijn gebaseerd op Tanagra's.
Een kleine greep uit de enorme hoeveelheid kunstwerken die vanaf het einde van de XIXe eeuw het licht hebben gezien.
Een van de vroegste (gedateerde...) afgeleide werken die ik heb kunnen vinden is die van
Jean-Léon Gérôme. In 1890 maakt deze Franse beeldhouwer/schilder een levensgrote Tanagra in marmer (met ook nog een Tanagra-figurine in de hand) die erg bekend wordt.
Het beeld wordt in 1890 op de Salon gepresenteerd, waarna hij er diverse verschillende bronzen edities van uitbrengt. Het beeldje in de hand van de Tanagra (zelf ook geinspireerd op een Tanagra) wordt ook als apart beeld uitgebracht onder de titel "Danseuse au cerceau" (de "Hoepeldanseres").
Ook maakt hij twee schilderijen van denkbeeldige atelier waarin de Tanagra's beschilderd worden (en o.a. zijn eigen Tanagra te zien is).
Daarnaast maakt hij -twee keer zelfs- een zelfportret, waarin hij aan het werk is aan zijn eigen marmeren Tanagra.
Ik denk dat we bij Gérôme inmiddels wel kunnen spreken van een lichte obsessie!
Deze zelfde Gérôme maakte trouwens ook het schilderij van Pygmalion (en Galatea), waarover ik in deze blog al schreef.
Voor diegenen die het Frans machtig zijn hier een interessante video over Gérome en zijn beeld Tanagra.
Meer dan 20 jaar later is die invloed er nog steeds. In 1923 - we zitten inmiddels in de 'roaring twenties' verschijnt de rode jurk hier rechts afgebeeld, uitgevoerd in velour van de ontwerper Bernard, uitgevoerd in de typische stijl uit die tijd.
(bron: Art, goût, beauté : feuillets de l'élégance féminine, 1 januari 1923; zie Gallica)
Zo stamt het ontwerp op de foto hiernaast ontwerp voor een jurk genaamd "tanagra' uit 1902
(bron: Les Modes : revue mensuelle illustrée des arts décoratifs appliqués à la femme, 1 april 1902 - zie Gallica).
Dat het geen eendagsvliegjes zijn blijkt wel uit het feit dat niemand minder dan Pablo Picasso meer dan een halve eeuw later nog steeds inspiratie opdoet uit Tanagra; zie de afbeelding hierboven. Hij maakt zijn eigen "Dame en Bleu" (zie afbeelding hieronder, afkomstig van deze website
En het stopt niet bij Picasso: in 2022 zijn zijn moderne beelden de inspiratie voor de modelcollectie van Maison Alaïa. Meer dan honderd jaar na de hierboven beschreven voorbeelden blijven de Tanagra's de mode inspireren.
Dat de rage niet alleen in de 'serieuze' kunstwereld rondwaart, blijkt wel uit het verschijnen van kinderverhalen over Tanagra's. In 1898 publiceert het Franse weekblad voor de jeugd "Mon journal" een verhaal over een poppenmaker Hermogène, getiteld "La poupée de Tanagra".
Voor mij persoonlijk was dit beeldje van de Franse beeldhouwer Emanuel Villanis (1858-1912) de aanleiding voor de ontdekking van Tanagra. Ik kwam het in 2024 op een veiling tegen; ik had nog nooit van Tanagra gehoord maar ik was alles behalve de enige geïnteresseerde.
Het is niet bekend wanneer precies hij het heeft gemaakt - waarschijnlijk 1890-1900. Het is één van de meest geslaagde en populaire werken uit zijn œuvre. Vergeleken met zijn andere werk in uitgesproken stijl van de Art nouveau is het minder flamboyant en meer ingetogen, haast sereen.
En opvallend: Villanis werd duidelijk niet geïnspireerd door de geplooide jurken -die zijn namelijk geheel afwezig- maar veeleer door de verstilde schoonheid en mysterieuze blik van de beeldjes.
Het is opvallend hoe onze cultuur recycleert. Ruim tweeduizend jaar na dato herkennen we nog steeds de schoonheid van de Tanagra's. We verzamelen en bewonderen ze niet alleen, we maken nieuwe beelden, nieuwe schilderijen, kleding en verhalen.
Persoonlijk zijn er twee dingen die me bijblijven aan deze zoektocht:
Voor wie niet genoeg kan krijgen van Tanagra's; met een beetje zoeken op internet vind je een stroom aan informatie:
| 🇬🇧 [en] | 🇫🇷 [fr] | 🇳🇱 [nl] |
|---|
