Choroby odkleszczowe u psów i kotów: objawy, profilaktyka, usuwanie kleszcza

Kleszcze to nie tylko kłopot wiosną i latem. Dla psa lub kota jeden niezauważony kleszcz może oznaczać poważną chorobę, dlatego ochrona przed nimi powinna być stałym elementem opieki. Poniżej znajdziesz najważniejsze informacje: jakie choroby przenoszą kleszcze, jak chronić zwierzę i jak bezpiecznie usunąć kleszcza. Numery w nawiasach kwadratowych odsyłają do listy źródeł na końcu.

Kleszcze w Polsce: kiedy i gdzie są groźne

W Europie najważniejsze dla psów i kotów są trzy gatunki: kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) i kleszcz brunatny (Rhipicephalus sanguineus). Aktywność kleszczy jest silnie sezonowa i osiąga szczyt wiosną i jesienią. Kleszcz brunatny na oguł nie przetrwa na zewnątrz w północnej Europie, ale może zakończyć swój cykl rozwojowy wewnątrz budynków i w psiarniach.^[1]

Kleszcz nie spada z drzew. Czeka na źdźbłach traw i krzewów i czepia się przechodzącego zwierzęcia, a potem wędruje po sierści, szukając miejsca z cienką skórą (wokół uszu, szyi, pach, pachwin i między palcami). Pierwszym środkiem przenoszenia patogenów jest ślina kleszcza, a im wcześniej go usuniesz, tym mniejsze ryzyko zakażenia.^[1]

Najważniejsze choroby odkleszczowe

Według ESCCAP (europejskich wytycznych) kleszcze przenoszą m.in. boreliozę, babeszjozę, erlichiozę, anaplazmozę oraz wirusy kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) i louping ill.^[1] Poniżej omawiam je syntetycznie, bo dokładna diagnostyka i leczenie należą do lekarza weterynarii.

Babeszjoza (pirogoniczoza)

Wywołują ją pierwotniaki Babesia, które zakażają czerwone krwinki, a przenoszą je kleszcze. Przebieg może być od łagodnego i krótkotrwałego do ciężkiego i szybko prowadzącego do śmierci, najczęściej z ciężką, postępującą anęmią. Objawy mogą przypominać inne choroby: gorączkę, bladocę lub żółtaczkę oraz czerwony mocz. Rozpoznanie wymaga badań laboratoryjnych; leczenie to leki przepisane przez weterynarza i opieka wspomagająca, a w ciężkiej anęmii transfuzja krwi może uratować życie. Profilaktyka to kontrola kleszczy i szybkie ich usuwanie; szczepionka istnieje, ale nie obejmuje wszystkich typów pasażyta.^[2]

Podejrzenie babeszjozy to sytuacja nagła: pies z gorączką, apatią, bladymi lub żółtymi dziąsłami albo ciemnym moczem powinien jak najszybciej trafić do weterynarza.

Borelioza, anaplazmoza i erlichioza

Są to choroby bakteryjne, a ich objawy często bywają niespecyficzne (m.in. gorączka, apatia, ból stawów i brak apetytu), a niektóre zakażenia przebiegają bez wyraźnych objawów. Wynik badania przeciwciał oznacza kontakt z patogenem, ale nie zawsze chorobę, więc diagnozę i leczenie zawsze ustala lekarz. Kleszcz brunatny, główny wektor erlichiozy, nie rośnie w Polsce na zewnątrz, więc erlichioza dotyczy przede wszystkim psów, które podróżowały do cieplejszych krajów lub zostały przywiezione z nich, np. ze schronisk. Wspominaj lekarzowi o każdym takim wyjeździe.^[1] Opisy objawów tych chorób mają tu charakter ogólny i nie wynikają wprost z cytowanych źródeł.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

Wirus KZM przenoszony jest przez kleszcze i groźni przede wszystkim ludziom.^[1] Przed KZM można zaszczepić człowieka, co szczególnie polecam rodzinom mieszkającym w lasach i przy lasach (zaszczepienie dotyczy ludzi, nie zwierząt).

Koty a kleszcze

Kleszcze osadzają się na kotach równie chętnie jak na psach. Największym problemem u kotów są jednak preparaty: permetryna, stosowana w wielu preparatach dla psów, jest dla kotów bardzo toksyczna. Nigdy nie stosuj psich kropli ani obroży u kota. Szczegóły w rozdziale poniżej.

Jak chronić psa i kota

ESCCAP zaleca stosowanie zatwierdzonego akarycydu, najlepiej o długotrwałym i wodoodpornym działaniu, przez cały okres aktywności kleszczy oraz regularne leczenie zwierząt jadących w regiony endemiczne. Wybór preparatu należy skonsultować z lekarzem.^[1] Najczęściej stosuje się:

• tabletki lub gryzaki doustne,
• krople spot-on nakładane na skórę,
• obroże przeciwkleszczowe,
• spraye jako uzupełnienie.

Zasady:

• stosuj preparat wyłącznie dla danego gatunku i dla odpowiedniej masy ciała,
• nie mieszaj kilku preparatów bez konsultacji z lekarzem,
• u szczeniąt, kociąt, suk ciężarnych i karmiących wybieraj tylko preparaty dopuszczone dla tych grup,
• oglądaj zwierzę po każdym spacerze i od razu usuwaj znalezione kleszcze, bo ESCCAP wprost zaleca codzienną kontrolę po wyjściu na zewnątrz.^[1]

Żaden preparat nie daje stuprocentowej gwarancji. W ogrodzie warto też ograniczać siedliska kleszczy: kosić trawę, usuwać stosy liści i gałęzi.

Środki na kleszcze mogą być groźne dla kotów

• Permetryna. Koty są słabo zdolne do jej rozkładu w wątrobie (niedostateczna glukuronidacja), więc gromadzi się w organizmie i w tkance nerwowej. Psie preparaty zawierają zwykle 45–60% permetryny, a bezpieczne dla kotów poniżej 0,1%. Objawy to niepokój, nadmierne ślinienie, drżenie mięśni, drgawki, a w ciężkich przypadkach śmierć.^[4]
• Kontakt pośredni też jest ryzykiem. Kot może się zatruć, gdy ociera się o niedawno potraktowanego psa, lizać jego sierść lub spać przy nim. Po nałożeniu psich kropli trzymaj zwierzęta osobno, dopóki preparat całkowicie nie wyschnie, a w domu z kotami wybieraj dla psa preparaty bez permetryny.^[4]
• Olejki eteryczne. Bywają polecane jako „naturalne” środki na kleszcze, ale np. olejek z drzewa herbacianego jest bardzo toksyczny dla kotów (koty mają mniej enzymu wątrobowego potrzebnego do jego rozkładu) i nigdy nie jest bezpieczny na skórze kota. Kot może zachorować nawet, liżąc psa potraktowanego takim olejkiem. Objawy to m.in. wymioty, biegunka, chwiejny chód, ślinotok, apatia i drżenia.^[5]
• Preparaty dla kotów są dostępne: krople, obroże i tabletki z substancjami dopuszczonymi dla tego gatunku. Czytaj, że produkt jest przeznaczony dla kotów, sprawdź zakres wagi i minimalny wiek. Etykiety w sklepach nie zawsze jasno ostrzegają o zagrożeniu dla kotów.^[4]
• Nie dziel psich dawek „na pół” dla kota i nie stosuj preparatów dla psów, nawet jeśli nazwa wygląda podobnie.

Co zrobić, gdy kot miał kontakt z psim preparatem

1. Natychmiast zadzwoń do weterynarza lub lecznicy całodobowej i opisz, co się stało. Nie czekaj na objawy.
2. Jeśli preparat jest jeszcze na sierści, umyj miejsce letnią wodą z odrobiną łagodnego płynu do naczyń i dokładnie spłucz. Chroń kota przed wychłodzeniem i nie pozwól mu się lizać (to ogólna praktyka; szczegóły poda lekarz).
3. Nie prowokuj wymiotów, chyba że lekarz tak zaleci.
4. Zabierz opakowanie lub ulotkę preparatu do lecznicy.

Jak usunąć kleszcza krok po kroku

Według Merck Veterinary Manual (metoda zgodna z CDC) najlepsza jest zwykła pinceta z cienkimi końcówkami:^[3]

1. Uchwyć kleszcza jak najbliżej skóry.
2. Pociągnij prosto w górę, równym, stanowczym ruchem. Nie skręcaj, bo możesz zostawić części gęby w skórze.
3. Nie zgniataj kleszcza palcami: jego treść może przenieść zakażenie przez drobne uszkodzenia skóry.
4. Oczyść miejsce ukąszenia i ręce spirytusem, jodyną lub wodą z mydłem.
5. Zapisz datę ukąszenia i miejsce na ciele zwierzęcia, a usuniętego kleszcza zlikwiduj ostrożnie.^[1]
6. Obserwuj zwierzę przez kilka tygodni.

Czego nie robić: nie smaruj kleszcza masłem, olejem, wazeliną, lakierem do paznokci, spirytusem ani nie przypalaj go. Takie domowe sposoby nie sprawiają, że kleszcz się wycofa, a mogą sprawić, że wstrzyknie więcej zakaźnej śliny.^[3] ESCCAP radzi unikać oleju, alkoholu i eteru oraz nie ściskać odwłoka.^[1] Jeśli główka lub odnóża pozostaną w skórze i nie da się ich łatwo wyjąć czystą pincetą, nie dłub na siłę: ryzyko miejscowego zakażenia jest małe w porównaniu z ryzykiem przeniesienia choroby przez przyssanego kleszcza.^[3]

Kiedy iść do weterynarza

• pies lub kot jest apatyczny, nie je, ma gorączkę,
• mocz jest ciemny, a dziąsła blade lub żółte,
• pojawia się utykanie, bolesność lub obrzęk stawów,
• miejsce ukąszenia puchnie, ropieje lub jest bardzo zaczerwienione,
• po sezonie kleszczowym zwierzę ma niewyjaśnione osłabienie lub spadek wagi.

Objawy mogą wystąpić po kilku dniach, a czasem po kilku tygodniach od ukąszenia, dlatego mów lekarzowi o każdym kleszczu, nawet takim, który został usunięty bez problemu.

A co z ludźmi

Po spacerze z psem lub kotem obejrzyj też siebie i dzieci, szczególnie skórę głowy, szyję, pachy, pachwiny i zgięcia kolan. Kleszcza usuń tak samo jak u zwierzęcia, a rumień rozszerzający się wokół miejsca ukąszenia lub gorączka po ukąszeniu to powód do wizyty u lekarza. Zwierzę nie zaraża człowieka boreliozą bezpośrednio, ale może przynieść kleszcza do domu.

Powiązane artykuły

• Psy i koty w gospodarstwie: szczepienia, bezpieczeństwo i współpraca
• Szczepienia psów i kotów: kalendarz i szczepionki podstawowe

Źródła

1. ESCCAP (2023). Control of Ectoparasites in Dogs and Cats (MG3).
2. Merck Veterinary Manual (dla właścicieli): Blood parasites of dogs.
3. Merck Veterinary Manual: Tick removal.
4. American Association of Feline Practitioners: Permethrin Poisoning and Cats.
5. Tufts University: Are essential oils dangerous to pets?.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza weterynarii. Przy podejrzeniu choroby odkleszczowej niezwłocznie skontaktuj się z lecznicą.

---

Artykuł pochodzi z mojego bloga Laboratorium Natury. Pełna wersja ze zdjęciami: https://jaworznia.pl/2026/09/19/choroby-odkleszczowe-psy-koty/