İnsanlık tarihi ne kadar geriye gidebilir? Tam olarak nereden başlamaktadır bizim geçmişimiz? Bu post'ta size "Tarihin Merkezi" olarak adlandırabileceğimiz bir yerden, Göbeklitepe'den bahsedeceğim. Burası tarih ile ilgili bilgi ve düşünceleri kökünden değiştiren bir yer olarak nam salmıştır.
İnsanlık tarihini incelediğimizde göreceğimiz en genel olgu, sürekli gelişimdir. Bu sürekli gelişim en basit şekilde, tarih öncesi ve tarih sonrası dönemlerin kronolojik olarak belirli çağlara ayrılmasıyla gösterilmektedir. Tarih bilindiği üzere yazının icadı ile başlar. Yazının icadından önceki döneme, tarih öncesi; yazının icadından günümüze kadarki döneme ise tarih sonrası dönem denir. Yazının icadına kadar gelen süreç içinde insanlık çok ciddi bir gelişim göstermiştir. Yazının icadı gibi önemli bir sıçrayış ile sonlanan bu süreçte ciddi bir gelişim olmadığı kesinlikle düşünülemez. Yazının icadını, insanlığın en önemli sıçrayışlarından biri olarak görebiliriz.
İnsanlığın yaşamış olduğu tüm gelişim, yine insanlığın ihtiyaçları dolayısıyla gerçekleşmiştir. Yazı da önemli bir ihtiyaçtır ve icat edildikten sonraki sürecin daha hızlı gelişmesine neden olmuştur. Öyle ki; yazıyı icat edenler ve sonrasındaki dönemde yazıyı kullanan insanlık, bugün bizler ile iletişim kurmaktadır. Bu iletişim aracı, tarih sonrası dönemler hakkında çok daha fazla bilgiye sahip olmamıza imkân tanımaktadır. Ancak, tarih öncesine ilişkin bilgi sahibi olmak bu kadar kolay değildir. Tarih öncesine ilişkin sahip olduğumuz bilgiler, şu ana kadar yapmış olduğumuz araştırma ve kazılardan elde ettiğimiz bulguların yorumlanmasından ibaret.
Elde etmiş olduğumuz her yeni bulgu ve keşif, daha önce bildiklerimizin doğruluğunu sorgulatan bir nitelik taşıyabilir. Bu da tarihin geçmişe dönük bir süreci incelemesinden kaynaklanmaktadır. Tarih dün elde etmiş olduğumuz bilgiler çerçevesinde dönemlere ayrılır. Bugün elde etmiş olduğumuz yeni bilgilerin, bu dönemlerin zamansal aralıklarını değiştirmesi mümkündür.
Göbeklitepe’nin, arkeoloji dünyasının en büyük keşiflerinden biri olduğunu söylemek hiç yanlış olmaz. Yapılan kazılarda insanlık ve uygarlık tarihinin doğru varsayılan tüm kuramlarını değiştirecek veriler bulunmuştur. Elde edilen veriler insanoğlunun sahip olduğu bilgi ve inanç geleneğinin yeniden yazılmasını gerektirecek niteliktedir.
Göbeklitepe'de her bir dikili taş en az 40-50 ton ağırlığında ve 4 ile 6 metre uzunluğundadır. Bunların yanı sıra daha da ilginç olan; bu kireç taşlarının bu noktaya muhtemelen 2 km uzaklıktan getirilmiş olmasıdır. Tapınakların 12000 yıl öncesinden günümüze kadar bozulmadan nasıl geldiği de akıllarda soru işaretleri yaratan bir konudur.
Dikili taşların (Stel) üzerindeki resimler ve kabartmalar o dönemde yaşamış olan insanların sanatları hakkında bizlere fikir veriyor. Buradaki tapınak, dünyanın bilinen en büyük tapınağı olma özelliğini taşıyor.
Cilalı Taş Devrinde yaşamış insanların, yabani sığır, akrep, tilki, yılan, aslan, yaban eşeği, yaban ördeği ve yabani bitki kabartmalarını incelediğimizde hayvanlarını evcilleştiremedikleri sonucuna ulaşılmıştır.
Göbeklitepe'de her bir dikili taş en az 40-50 ton ağırlığında ve 4 ile 6 metre uzunluğundadır. Bunların yanı sıra daha da ilginç olan; bu kireç taşlarının bu noktaya muhtemelen 2 km uzaklıktan getirilmiş olmasıdır.
Göbeklitepe de bulunan yapılar ve bunları inşa edenlerin belirli ritüelleri yaptıkları düşünülmektedir. Zeminin sıvıyı geçirmeyecek nitelikte olması ve su kanallarının bulunması muhtemelen sıvı kullanılan (kan, su, şarap) kurban tarzı bir törenin yapıldığını göstermektedir.
Göbeklitepe’de tapınakları yapanlar, kalabalık iş gücünü doyurmak için tarımı keşfetmiş olabilirler. Şölenler etrafında bir araya gelmenin sonucu bazı kişilerin nüfuz edinmesi ve toplumsal hiyerarşi ve örgütlenmeyi tetiklemesi mümkündür.
Tapınakların bir kısmı hava etkisi ve erozyon gibi doğal olaylar ile kapanmışken geri kalan kısmı yapıldıktan yaklaşık bin yıl sonra yüzlerce metreküp taş, toprak vs. malzeme kullanılarak insan eliyle gömülmüşlerdir. Başka bir ifadeyle, insanlar elleriyle yaptıkları mabetleri yine kendi elleriyle gömmüşlerdir.
Göbeklitepe insanının niçin bu şekilde hareket etmiştir sorusu çok önem arz etmektedir. Bu soruya cevap olarak; zorunlu göç, beklenilen bir doğa olayı, iklim değişikliği, savaş durumu, açlık ve kıtlık gibi muhtemel senaryolar üretilebilir. Bu, çok büyük bir olasılıkla bir savaş ya da doğal bir afettir.
Klasik tarih biliminde, insanlığın büyük dönüşümünün M.Ö 10 bininci yıllarda, tarımın bulunuşuyla başladığı savunuluyordu. Tarım, yerleşik hayatı, yerleşik hayat da kültürü, yani “Uygarlığı” meydana getirmişti.
İlk uygarlık olarak bilinen ve taş yapılar yapabilme kapasitesine sahip ilk topluluk olduğu düşünülen Sümer Uygarlığı, İ.Ö 4000 yılında ortaya çıktığı bilinmektedir. Sümerler’den 7000 yıl önce, insanlığın henüz ok ve zıpkınlarının ucuna taş keskin taşlar bağlamayı yeni öğrendiği çağda, bu büyüklükte yapılar nasıl inşa edilmişti? Göbeklitepe bulguları bu soruları bile anlamsız hale getirdi. Çünkü Şanlıurfa’da ortaya çıkarılan tapınaklar, Stonehenge’ den 7000, Piramitlerden 7500 yıl eskiydi. Göbeklitepe, arkeoloji dünyasının en büyük keşiflerindendir. Çünkü daha şehir hayatına geçmemiş olduğu düşünülen avcı-toplayıcı toplumların tapınak inşa ettiklerini gösteren ilk örnektir. İleri düzeyde mimarlık gerektiren tapınakların inşa edilmesi şaşırtıcıdır. Tarih öncesi insanın inanç dünyasını yansıtan, animist figürlerle zenginleştirilmiş tapınaklar Göbeklitepe’yi arkeoloji tarihinin en önemli keşiflerinden olmasını sağladı.
23 Nisan 2008'de The Guardian'ın bu manşeti, olayın insanlar ve bilim adamları üzerindeki etkisini çok iyi anlatıyordu. Göbekli tepedeki dev heykelleri inceleyen National Geographic araştırmacısı, duyduğu hayreti şu cümlelerle ifade ediyordu; 'binlerce yıl önce yaşamış insanların bu tapınakları yapabilmesi, 3 yaşındaki bir çocuğun elindeki oyuncak tuğlalarla Empire States'i inşa etmesine benziyor.'
İtalya'nın Polytechnic Üniversitesinden Prof. Giulio Magli'nin yaptığı açıklamada, Sirius yıldızına göre hazırlanmış tapınak bugüne dek bilinen bir tabuyu da yıkıyor, göbekli tepe şehirlerin tarım alanına göre değil de tapınak alanına göre inşa edildiğini kanıtlıyordu. İlk insanların dini inançtan yoksun ilkel bir hayat sürmediklerini, aksine bir inanca sahip olup tapınak inşa ettiklerini ve zengin bir sembolizm kullandıklarını ortaya koyuyor.
Tapınakların, en mükemmel şekil olarak bilinen ve tüm şekillerin ondan çıktığına inanılan daire formunda yapıldığını görüyoruz. Daire bir çok kültürde görülür, Tanrı'nın sembolü olarak da kullanılır. Kuzey Hindistan'da salgın hastalıklar görülünce şehrin çevresine büyük bir daire çizilir, bu ritüelin halkı hastalıklardan ve kötülüklerden koruduğuna inanılırdı. Göbekli tepede çapı 1 metreden büyük olan taş halkalar bulundu ama ne anlama geldiği tam olarak bilinmiyor. Şekilde görülen taş halkayı, Schimdt ruh deliğine benzetmiş, ruhların bu delikten geçip farklı boyutlara gitmesini sağlayan kapı olduğunu düşünmüştür.
Günümüze kadar yapılan kazılar neticesinde, av hayvanlarına ait kemik parçaları bulunmasına rağmen, insan kemiği bulunamamıştır. Bu ise göbekli tepenin anıt mezar olarak kullanılmadığını gösterir. Aynı şekilde vadi, su kenarı ve ova yerleşiminin görülmemesiyle köy yerleşkesi olmadığı anlaşılmış, ritüel kalıntılarının bulunmasıyla görkemli bir dağ kutsal alanı olduğu sonucuna varılmıştır.
Kazı alanında tek parça kireçtaşının yontulmasıyla, 240 litreye kadar sıvı konulabilen 7 büyük kap ortaya çıktı. Kimyasal analizlerde mayalanmış tahıldan içeceklerin olduğuna dair izlere rastlanmış. Burada hem tapınma, hem ayin yapıldığı, gelenlere her türlü ziyafetin verildiği, belli günlerde de Tanrı'ya kurban verilen dinsel törenlerin yapıldığı aşikar olmuştur.
Alman Paleopatelog Julia Gresky, göbekli tepede bulunan 3 kafatasının dünyada bilinen ilk oyulmuş kafatasları olduğunu söylüyor. Bu insanların önce derisinin yüzüldüğü ve kafatasına oyuklar açılarak asılması için ip bağlandığı anlaşıldı. Gresky'e göre o dönemde insanlar ya kafataslarını asarak atalarını anıyor ya da düşmanlarını sergiliyordu. Bir şekilde 'ölülerin gücünün canlılara geçtiğine' inanılıyordu.
O dönemlerde mezar geleneği yoktu ve cesetler açıkta bırakılıyordu. Böylece yırtıcı kuşlar tarafından yenilen ölülerin ruhlarının da kuşların yükselmesiyle göğe erdiğine inanılıyordu. Mesela taşların üzerindeki kabartmalarda akbaba gibi yırtıcı kuşların insanları yediği resmedilmişti. Bu yöntem Tibet'in bazı bölgelerinde hâlâ uygulanıyor.
Göbekli tepe inşa edilmesinden tam 1000 yıl sonra tonlarca toprak taşınarak örtülüyor. Yapımı hayli zahmetli olan bu muhteşem tapınakların daha sonra yine hayli emek harcayarak gömülmesini anlamak olanaksız. Bu yapıların, bir zaman kapsülü gibi gelecek kuşaklara bozulmadan ulaşması için yapıldığını iddia edenler de vardır.
Göbekli tepenin gizemi o kadar etkileyici ki, ona gösterilen uluslararası ilgi her geçen gün artarak devam ediyor. İngiliz Guardian Gazetesi, bölgenin yakında 'Mısır Piramitleri' kadar ünlü olacağını duyurdu. UNESCO tarafından 2011 yılında dünya mirası geçici listesine alınması da olumlu bir gelişme. İleride göbekli tepe daha çok konuşulur ve tartışılır olacak. Türkiye'de yaşayan herkes bunun ülkesi için çok önemli olduğu bilincine varmış olmalı. Göbekli tepe şu an ziyarete açılmışken, tarihi ve geçmişte yaşayan insanların hayatını keşfetmek isteyenleri Şanlıurfa'ya davet ediyorum...
İnsanlık tarihi hiç kimsenin aklına dahi gelemeyecek olaylar ve dönemlerle dolu. Göbeklitepe örneği en eski insanların en çarpıcı ve akıl almaz yaşam tarzına sahip oldukları gerçeğini görebileceğimiz bir yer. Bu ilk dönemlerdeki çoğu dini ritüeller ve kültürün evrimleşerek de olsa bugün bizim, modern insanın bulunduğu yer ve geldiği noktada önemli bir etkisi bulunmaktadır. Günümüzde Marsın yörüngesine araç gönderebilen bizlerin bu tarih sayfasında böyle bir dönemi yaşamış olmamız ne kadar dolu bir geçmişin günümüzdeki temsilcisi olduğumuzu gözler önüne seriyor aslında bir anlamda. Göbekli Tepe şu an dünya üzerindeki bir çok arkeolog, antropolog ve tarihçinin göz bebeği durumunda ve uzun bir süre zarfı boyunca da böyle olacağa benziyor.
