بهطوریکه میدانیم، تکامل فرآیندی است که بر اثر برآیند نیروهای طبیعی و فشارهای تکاملی موجود در محیط زندگی موجودات زنده رخ میدهد. اما با توجه به گسترش شهرنشینی و توسعهی محیطهای شهری، این سؤال مطرح است که محیطهای شهری چه تأثیری بر تکامل جانوران و حیات وحش بر جای میگذارد؟
Image credit: pixabay.com
اخیراً یک زیستشناس تکاملی هلندی به نام منو شیلتویزن (Menno Schilthuizen) کتابی نوشته است با عنوان «داروین به شهر میآید» (Darwin Comes to Town)، که در آن تأثیر محیطهای شهری بر تکامل حیات وحش مورد بررسی قرار گرفته است. وبسایت نشنال ژئوگرافیک مصاحبهای با نویسندهی کتاب در این زمینه انجام داده است.
نویسنده در این کتاب توضیح داده است که مثلاً پشهها در خط متروی لندن با پشهها در یک بخش دیگر از جهان از نظر ژنتیکی تفاوت دارند، زیرا مسیر تکاملی متفاوتی را پیمودهاند. البته این پشهها صرفاً منحصر به متروی لندن نیستند، بلکه در محیطهای زیرزمینی ساختهی دست بشر در سرتاسر جهان—از جمله متروی آمستردام و زیرزمینهای تمام جهان—زندگی میکنند.
نکتهی خاص در مورد این پشهها این است که به نظر میرسد این گونه اخیراً تکامل پیدا کرده است. نیای آنها پشهی معمولی بوده است که بالای زمین زندگی میکند، فقط از خون پرندگان تغذیه میکند، و رمههای بزرگی را برای جفتگیری تشکیل میدهد. اما این گونهی جدید متفاوت است. این گونه خون انسانها را میمکد، بهصورت تکبهتک جفتگیری میکند، و پشهی ماده قبل از تخم گذاشتن نیازی به خوردن خون ندارد.
در واقع مطالعات نشان داده است که پشههای هر خط مترو با پشههای خط دیگر مترو از نظر ژنتیکی متفاوت هستند، زیرا امکان اختلاط آنها وجود ندارد!
بررسیها نشان میدهد که در محیطهای شهری، تکامل گونهها سریعتر صورت میگیرد، زیرا جهشهای ژنتیکی با سرعت بیشتری گسترش پیدا میکند. به این پدیده، تغییر تکاملی سریع ناشی از انسان (HIREC) گفته میشود.
در واقع، در حالت طبیعی گفته میشود که تکامل یک فرآیند بسیار آهسته است که در طول میلیونها سال اتفاق میافتد. اما در محیطهای شهری این فرآیند تسریع میشود.
به عنوان نمونه، کلاغها مثال خوبی از حیواناتی هستند که به نترس بودن و حل مسئله شهرت دارند. مثلاً کلاغها گردوها بلند میکنند و از ارتفاع بالا به زمین میاندازند تا پوستهی گردو شکسته شود. اما در یکی از شهرهای ژاپن، مشاهده شده است که در حوالی دهه ۱۹۸۰، کلاغها کشف کردند که اگر گردو را جلوی چرخ یک وسیله نقلیه که به کندی در حال حرکت است، بگذارند، راحتتر میشکند. عادت گذاشتن گردو در جلوی چرخ ماشینها در کلاغهای این شهر انتشار یافته است. این مثالی از زرنگی پرندگان شهری است. شاید این کار وابسته به ژن خاصی نباشد، بلکه ناشی از ژنهایی باشد که مربوط به صفات شخصیتی هستند، و امکان حل مسئله و کنجکاوی را در این حیوانات فراهم میکنند.
پرندگان و پستانداران در سطح جهان مرتب راههایی برای استفاده از زیستگاههای انسانی در شهرها پیدا میکنند. این زیستگاهها مشتمل بر منابع غذایی و آشیانهای جدیدی برای حیوانات هستند. حیوانات وحشی عموماً از شهرها گریزان هستند، ولی بر اثر کنجکاوی آنها هم گاه به شهرها میآیند. بهطور کلی، در شهرها مشاهده میکنیم که پستانداران و پرندگان شخصیتهای متفاوتی پیدا کردهاند.
