မုိင္း - ဖ - ယတ္ မွသည္ မိုင္းျဖတ္ၿမဳိ႕ ဟူ၍ ွေ႐ွးေဟာင္းသမိုင္း
ေဆာင္းပါး႐ွင္- ေဝယံလင္း
မိုင္းျဖတ္ၿမဳိ႕၏ သမိုင္းစတင္ေပၚေပါက္လာပံုမွာ ဒ႑ာရီပုံျပင္ဆန္ေသာ္လည္း သမိုင္းသုေတသီမ်ား အဖို႔ ဆန္းစစ္ေလ့လာလွ်င္ ဒ႑ာရီမဟုတ္ေတာ့ဘဲ ပကတိ ျဖစ္ရပ္မွန္ႏွင့္ အျဖစ္ႏုိင္ဆံုးဆက္စပ္မႈရွိ လိမ့္မည္ဟုထင္သည္။ မည္သို႔ပင္ျဖစ္ေစ သမိုင္းကိုမွတ္တမ္းတင္ရာတြင္ စာေပအကိုးအေထာက္မ်ား မရွိေသာ္လည္း “ သက္ႀကီးစကား သက္ငယ္ၾကား ” ဆိုသကဲ့သို႔ သမိုင္းစဥ္ကို စဥ္ဆက္မျပတ္ လက္ဆင့္ကမ္း သယ္ေဆာင္လာခဲ့ေသာေၾကာင့္ ၿမိဳ႕နယ္ေနာက္ခံသမိုင္းသည္ ကြယ္ေပ်ာက္သြားျခင္း မရွိဟုဆိုခ်င္ပါသည္။ မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္၌ ေနထို္င္ခဲ့ၾကသည့္ သက္ႀကီးမ်ား၏ အဆိုအရ လြန္ခဲ့ေသာ ႏွစ္ေပါင္း (၂၅၀၀) ေက်ာ္ေလာက္က ဤၿမိဳ႕နယ္အတြင္း ၿမိဳ႕ရြာတည္ေထာင္၍ အုပ္ခ်ဳပ္သူႏွင့္ အအုပ္ခ်ဳပ္ခံလူ႔အဖြဲ႕စည္း တစ္ရပ္ အေျခစိုက္ေနထိုင္ခဲ့သည္ဟုဆို၏။ ထုိလူ႔အဖြဲ႕အစည္းမွာ ဒမိၼလ ေခၚ ဝလူမ်ိဳးမ်ားပင္ျဖစ္ရာ ဒမၼိလလူမ်ဳိးသည္ မြန္ခမာအုပ္စုမွ ထြန္းကားလာေသာ အႏြယ္ဝင္ျဖစ္ၿပီး သမိုင္းသုေတသီမ်ား၏ အဆိုအရ သံလြင္ျမစ္ေၾကာင္း ေရၾကည္ရာျမက္ႏုရာသို႕ ဆင္းသက္လာၿပီး ရွမ္းကုန္းျပင္ျမင့္တြင္ အေျခစိုက္ ေနထိုင္ ခဲ့သည္ဟု အဆိုျပဳထားပါသည္။ ထုိစဥ္အခါက မိုင္းျဖတ္ဟုေခၚတြင္မည့္ ယင္းလူမ်ဳိးမ်ား အုပ္ခ်ဳပ္ေနသည့္ ၿမိဳ႕မွာယန္းမန္ေခၚ နားလီးရြာ၏ ေတာင္ဘက္တြင္ “ ဝိန္းကြန္း ” အမည္တြင္ေသာ အုတ္နန္းၿမိဳ႕ကို အခိုင္အမာ တည္ေဆာက္ၿပီး အုပ္ခ်ဳပ္ေနထိုင္ခဲ့သည္ဟုဆုိ၏။ ယင္းၿမိဳ႕ေဟာင္း၏ အေရွ႕ေတာင္ဘက္တြင္ နမ့္လုံေခ်ာင္းက ကာဆီးထားသည္။ ေခ်ာင္း၏ တစ္ဘက္ကမ္းတြင္ ဝိန္းကြန္း၏ လုံၿခံဳေရးကို အေထာက္အကူျပဳရန္ “ ဝိန္းေကာ” ဟူေသာၿမိဳ႕ကို ေရွ႕ေျပးကင္းအျဖစ္ တည္ထားသည္။ “ ဝိန္းကြန္း ” ၿမိဳ႕တည္ရွိခဲ့သည္ဆိုေသာ အဆိုကို အုတ္က်ဳိးအုတ္ခဲမ်ားက သက္ေသထူေနသည္။ ထိုေခတ္ ထိုေဒသတြင္ အုပ္ခ်ဳပ္သူ အႀကီးအကဲမွာ “ ကန္႔အိုက္အြန္ ” ဆိုသူျဖစ္ပါသည္။ “ ကန္႔ ” ၏ အဓိပၸာယ္မွာ အႀကီးအကဲျဖစ္ၿပီး “ အိုက္အြန္ ” ၏ အဓိပၸာယ္မွာ ေမာင္အြန္ဟု ရွမ္းလူမ်ိဳးမ်ား၏ သာမန္လူပုဂၢိဳလ္ တစ္ဦး အမည္ပင္ျဖစ္သည္။ အထက္တြင္ ေဖာ္ျပခဲ့သည့္အတိုင္း “ ဝိန္းကြန္း ” သည္ နန္းၿမိဳ႕သေဘာျဖစ္ၿပီး ယင္း၏ အုပ္ခ်ဳပ္မႈေအာက္တြင္ ေက်းရြာငယ္မ်ား တည္ရွိေနသည့္ “ ဝိန္းကြန္း ” ႏွင့္ ကပ္လ်က္ အေနာက္ေတာင္ဘက္တြင္ “ စြန္ေတာင္း ” ေတာင္ကုန္း တည္ရွိေနသည္။ ထုိစြန္ေတာင္း ေတာင္ကုန္းတြင္ ဆိုးသြမ္းေသာ ဘီလူးႀကီးတစ္ေကာင္ ေနထိုင္သည္ဟုဆို၏။ ဗုဒၶျမတ္စြာဘုရားအျဖစ္ တည္ရွိၿပီး သက္ေတာ္ထင္ရွား ရွိစဥ္ကာလ ျဖစ္သည့္ “ဝိန္းကြန္း” ဘုရင္ ကန္႔အိုက္အြန္လည္း စိုးရိမ္ေၾကာင့္ၾကၿပီး သူ႔အလွည့္ ကိုယ္အလွည့္ၾကည့္ၿပီး ေၾကာက္လန္႔ေနရေသာ ေဘးဒုကၡႏွင့္ ႀကံဳေတြ႕ေနၾကရသည္။
တစ္ေန႔ေသာ္ ဗုဒၶျမတ္စြာဘုရားသည္ အေရွ႕တုိင္းေဒသတြင္ သာသနာေတာ္ျပန္႔ပြားရန္ အခ်ိန္က်ေရာက္သည္ကို ဉာဏ္ေတာ္ျဖင့္သိရသည္ႏွင့္အညီ ဝိေဒတတိုင္း (တရုတ္ျပည္)မွတဆင့္ ကေမၻာဇတိုင္း မိုင္ေယာင္းၿမိဳ႕နယ္သို႔ ေဒသစာရီႂကြ ျမန္းေရာက္ရွိလာသည္။ မိုင္းေယာင္းတြင္ ဗုဒၶသာသနာ ထြန္းကားလာေရးအတြက္ အရွည္ကိုေမွ်ာ္ေတြးၿပီး ဘုရားရွင္၏ ဆံေတာ္ႏွင့္ ေျခေတာ္ရာကို ခ်ီးျမွင့္ၿပီး သာသနာ မ်ဳိးေစ့ခ်ခဲ့သည္။ ဗုဒၶျမတ္စြာဘုရားသည္ မိုင္းေယာင္းၿမိဳ႕မွ တဆင့္ ဗ်သေခၚ မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္သို႔ ႂကြျမန္းလာၿပီး မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕၏ အေရွ႕ေတာင္ဘက္အရပ္ရွိ နမ့္နန္းေတာင္ေပၚတြင္ သီတင္းသုံးေတာ္မူ သည္။ ဘုရားရွင္သည္ ဒမၼိလ လူမ်ဳိးတို႔အား ေမႊးညွင္းေတာ္ (မ်က္ခုံးေမႊး)ကို ကိုးကြယ္ရန္ ခ်ီးျမွင့္ေတာ္မူ ခဲ့ေလသည္။ ဘုရားရွင္ ခ်ီးျမွင့္ေတာ္မူခဲ့ေသာ ေမႊးညွင္းေတာ္ကို ေစတီတည္၍ “ စကၡဳမာေဒါ ” ဘြဲ႕မည္တြင္သည့္ ပုထိုးေတာ္တြင္ ဌာပနာတည္၍ ကိုးကြယ္ၾကသည္။ ျမတ္စြာဘုရားသည္ ထိုေဒသနယ္ေျမတဝိုက္တြင္ သီတင္းသုံးေနထိုင္ေတာ္မူသည္ကို ဝိန္းကြန္းဘုရင္ “ ကန္႔အိုက္အြန္ ” ၾကားသိေလသည္။ ကန္႕အိုက္အြန္သည္ ဘုရားရွင္ထံ ေတာ္သို႔ ေရာက္ရွိလာၿပီး လူအေပါင္းကို ဒုကၡအႏၱရာယ္ေပးေနေသာ ဘီလူးႀကီးအေၾကာင္းကို လက္စုံမိုး၍ ရွိခိုး ေလွ်ာက္ထားေလသည္။ ထိုဘီးလူးႀကီးသည္ စြန္ေတာင္းေတာင္ကုန္း၏ လႈိဏ္ဂူအတြင္း ေနထိုင္ လ်က္ရွိသည္။ ျမတ္စြာဘုရားသည္ ဘီလူးႀကီးေနထိုင္ရာ စြန္ေတာင္းေတာင္ကုန္းသို႕ ႂကြေရာက္ေတာ္မူ လာသည္။ ဘီလူးသည္ ျမတ္စြာဘုရားကို မသိသျဖင့္ အမ်က္ေဒါသထြက္ၿပီး စားမည္ဟုႀကဳံးဝါးသည္။ ဘုရားရွင္က ေမတၱာေတာ္ေရွ႕ထား၍ လက္သန္းေတာ္ကိုစားပါဟု ဘီလူးအား ထိုးေပးသည္။ ဘီလူးလည္း ေဒါသလိႈင္း ေဘာင္ဘင္ခတ္ေနစဥ္ပင္ ဘုရားရွင္၏ လက္သန္းေတာ္ကို ကိုက္ျဖတ္ရာ မရသည့္အျပင္ သြားမ်ားလည္းနာက်င္ေသာ ေဝဒနာျဖင့္ ခံရေသာေၾကာင့္ ေၾကာက္လန္႔သြားသည္။ ဘီလူးသည္ ဘုရား၏ ေမတၱာတန္ခိုးေၾကာင့္ မာန္စြယ္က်ဳိး၍ အသက္ကို ခ်မ္းသာေပးပါရန္ ရိုေသစြာ ရွိခိုးေတာင္းပန္ေၾကာင္းသိရ သည္။ ဘုရားရွင္သည္ ကၽြတ္တန္းဝင္ေသာ ဘီလူးအား သရဏဂုံႏွင့္ ငါးပါးသီလတို႔ကို တည္ေစၿပီး အစြယ္တို႔ကို ခ်ဳိးေစ၍ ထူျပစ္ၾကမ္းတမ္းေသာ အေမႊးအမွ်င္တို႔ကို ကၽြတ္က်ေစကုန္၏။ ယင္းဘီလူးမွာ ဘုရားရွင္၏ ေမတၱာဂရုဏာေတာ္ေၾကာင့္ ကၽြတ္တန္းဝင္သြားၿပီးေသာ္လည္း ဘီလူး ႏွင့္ လူ ဇာတိသဘာဝခ်င္း မတူသျဖင့္ လူ႔ရပ္ဌာေနတြင္ ေန၍ မရႏိုင္ေပ။ ဘုရားက တရားျပဆုံးမၿပီး ယခင္ေနထိုင္သည့္ လိႈဏ္ဂူတြင္း၌ ေနပါဟု မိန္႔ေတာ္မူၿပီး၊ ဘီလူးကို လိႈဏ္ဂူထဲသို႔ ဝင္ေစ၏။ ၄င္းေနာက္ ျမတ္စြာဘုရားသည္ လႈိဏ္ဂူ၏ အေနာက္ပိုင္းအေပါက္ကို ဖေနာင့္ေတာ္ျဖင့္ ပိတ္လိုက္သည္။ (ယခုေျခေတာ္ရာဟု ထင္ရွား လ်က္ရွိပါသည္) ျမတ္စြာဘုရား ထုိေဒသတြင္ သာသနာထြန္းကားေစရန္ ဘီလူးႏွင့္ ဒမၼိလတို႔အား ကုသိုလ္ေကာင္းမႈ ပြားမ်ားေစျခင္းငွာ ဆံေတာ္ႏွစ္ဆူကို ေပးသနား၍ “စြန္ေတာင္း” ဘြဲ႕အမည္ျဖင့္ ဌာပနာတည္ၿပီး ကိုးကြယ္ၾကသည္။ ဤသို႔အားျဖင့္ ဗ်သေခၚ မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္တြင္ ဘီလူးရန္မွ ေအးခ်မ္းသြားၿပီး၊ ဗုဒၶသာသနာေတာ္ကို ကိုးကြယ္ရန္အတြက္ ဆံေတာ္ရွင္ “ စြန္ေတာင္း ” ေစတီဘြဲ႕အမည္ျဖင့္ သာသနာေတာ္ အစပ်ဳိးထြန္းကားခဲ့ပါသည္။ ႏွစ္ပရိေစၦဒကာလ မည္မွ်ပင္ၾကာေသာ္လည္း “ စြန္ေတာင္း ” ေစတီဘုရားပြဲေတာ္ကို ေနာင္လာ ေနာက္သားမ်ားက အစဥ္အလာမပ်က္ ႏွစ္စဥ္ တပို႔တြဲလျပည့္ေန႔က်ေရာက္တိုင္း က်င္းပေလ့ ရွိသည္။ ဘုရားပြဲေတာ္ က်ေရာက္သည့္အခါ ဘုရားဖူးသူမ်ားသည္ ေမာင္းႀကီးမ်ား တဒူဒူထု၍ ဘုရားကုန္းေတာ္သို႔ တက္ေလ့ရွိသည္။ ဤအေလ့အထမွာ စြန္ေတာင္းလိႈဏ္ဂူထဲတြင္ ရွိေနေသာ ဘီလူးႀကီး ထြက္မလာေရး အတြက္ ေမာင္းသံေပး၍ ၾကားသိေစျခင္းျဖစ္ေစသည္ဟုဆိုၾက၏။
မည္သို႔ပင္ျဖစ္ေစ ဘီလူးေၾကာင့္ “ မိုင္း-ဖ-ယတ္ ” ေခၚတြင္ခဲ့သည္။ မိုင္း-ဖ-ယတ္၏ အဓိပၸာယ္မွာ မိုင္း=နယ္ေျမ၊ ၿမိဳ႕။ ဖ=ဖေက်ာက္၊ ဘုရား။ ယတ္=ဘီလူး ဟူ၍ ဘုရားႏွင့္ ဘီလူး ဆံုတဲ့ ၿမဳိ႕ အဓိပၸာယ္ရွိရာမွ မုိင္းျဖတ္ၿမဳိ႕ ဟု ယေန႔တုိင္ ေခၚထြင္ခဲ့ေလသည္။
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္အတြင္းရွိ ထူးျခားခ်က္မ်ား
ေက်ာက္ဂူ
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္၏ ေတာင္ဘက္တြင္ မြန္ကာေက်ာင္းေက်းရြာအုပ္စု၊ ဟိုေပါ့ေက်းရြာအနီးတြင္ အလ်ား(၁)မိုင္ခဲြခန္႔ရွိ ရွည္လ်ားေသာ ေက်ာက္ဂူႀကီးတစ္ခုရွိသည္။ သဘာဝအေလ်ာက္ ျဖစ္ေပၚေနၿပီး ေရွးေဟာင္းလူမ်ား ဂူေအာင္ေနထိုင္ခဲ့ျခင္း ရွိ/မရွိ မသိႏုိင္ပါ။ နမ့္ေပါ့ေခ်ာင္းသည္ ေက်ာက္ဂူႀကီးအတြင္းမွ အလ်ားလိုက္ စီးဆင္းလ်က္ရွိေပသည္။
နတ္ေရကန္
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္၊ မိုင္းတင္းေက်းရြာအုပ္စု၊ မိုင္းတင္း (ေအာက္)ေက်းရြာအနီးတြင္ ေက်ာက္လႈိဏ္ဂူ အတြင္းမွ စိမ့္ထြက္ေနေသာ ေရကန္တစ္ကန္ရိွသည္။ ထိုေဒသရိွ လူမ်ားက နတ္မွဖန္ဆင္း ထားေသာ ေရကန္ဟု အယုံအၾကည္ ရွိေနၾကသည္။ မည္သို႔ပင္ဆိုေစကာမူ ေရကန္မွာ ထူးျခားမႈရိွပါသည္။ ဆယ့္ႏွစ္ရာသီကာလပတ္လံုး ေရခမ္းေျခာက္ျခင္းမရွိဘဲ၊ ငါးမ်ားျပည့္ႏွက္ေနလ်က္ရွိပါသည္။ ရြာသားမ်ား အေနျဖင့္ နတ္ငါးမ်ားျဖစ္သည္ဟု အယူရွိသျဖင့္ ဖမ္းယူစားေသာက္ျခင္း မရွိၾကပါ။ ရြာသားမ်ားသည္ ထိုေရကန္အနီးတြင္ နတ္ပူေဇာ္ပသျခင္းျပဳလုပ္ၾကၿပီး နတ္ေရကန္အျဖစ္ အစြဲျပဳ ေခၚေဝၚျခင္းျဖစ္သည္။ ေရပူစမ္း
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္၊ မိုင္းျဖတ္ေက်းရြာအုပ္စု၊ ဟိုနားေက်းရြာ ဘုရားေတာင္ေျခရင္း (မိုင္းျဖတ္-က်ဳိင္းတုံ ကားလမ္းေဘး) နမ့္လုံေခ်ာင္းစပ္တြင္ ေရပူစမ္းတြင္းငယ္မ်ား တည္ရွိေနသည္ကို ေတြ႕ရွိရပါသည္။
ဆင္ေတာင္
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္၊ နမ့္နန္းေက်းရြာအုပ္စုတြင္ ၿမိဳ႕ဘက္သို႕ေနာက္ခိုင္း၍ ဝပ္ေနသည့္ ဆင္ႀကီး တစ္ေကာင္၏ ပုံသ႑ာန္ႏွင့္တူေသာ ေတာင္ႀကီးတစ္လုံးရွိပါသည္။ ယင္းေတာင္ကို အစြဲျပဳ၍ အနီးအနားရွိ ေက်းရြာမ်ားက “ ကြန္ၾကန္႔ ” ဟုေခၚၾကသည္။ (ကြန္=ေနာက္ပိုင္း။ ၾကန္႔=ဆင္ ဟုအဓိပၸာယ္ရပါသည္။)
ဘုရားေျခေတာ္ရာ
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္၊ မြန္ကာေက်ာင္းေက်းရြာအုပ္စု၊ နမ့္ဖတ္ေက်းရြာ၏ ေျမာက္ဘက္ (၁) မိုင္ခန္႔ အကြာတြင္ ေတာင္ေပၚရွိ ေက်ာက္တုံးႀကီးေပၚတြင္ ျမတ္စြာဘုရား၏ လကၤ်ာဘက္ေျခေတာ္ရာ ပုံသ႑ာန္ တစ္ခုရွိသည္။ ေရွးလူႀကီးမ်ား၏ အဆိုအရ ထိုေဒသသို႔ ျမတ္စြာဘုရားေဒသစာရီ ႂကြေရာက္ခဲ့ေၾကာင္း ဆုိစမွတ္ျပဳခဲ့သည္။
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္ရွိေစတီပုထိုးမ်ား
မိုင္းျဖတ္ၿမိဳ႕နယ္တြင္ ေရွးေခတ္ကာလက တည္ထား ကိုးကြယ္ခဲ့ေသာေစတီပုထိုးမ်ားမွာ -
(က) စြန္ေဒါက္ေစတီ
(ခ) စြန္ေတာင္းေစတီ
(ဂ) စကၡဴမာေဒါေစတီ
(ဃ) ဓာတ္စြန္နတ္ေစတီ
(င) ေဇလိေစတီ
(စ) ပန္႔မုန္း(င္)ေစတီ
(ဆ) ဆီရိမြန္းမိုန္(င္)ေစတီ
(ဇ) ဖူးေခါလ္ေစတီ
(စ်) ရွဲန္မုန္း(င္)ေစတီ
(ည) ဆီရိက်ဳိင္းမုန္း(င္)ေစတီ
(ဋ) ထပ္ေက်ာင္(မ္)က်န္(င္)ေစတီ
(ဌ) ဓါတ္ေပါင္းစုေစတီ တုိ႔ျဖစ္ေၾကာင္း အက်ဥ္းမွ် ေဖၚျပအပ္ပါသည္။
ရွမ္းျပည္နယ္(အေရွ႕ပုိင္း)ရွိ မုိင္းျဖတ္ၿမဳိ႕သုိ႔ တစ္ခါတစ္ေခါက္လာေရာက္လုိပါက က်ဳိင္းတံုၿမဳိ႕မွ (၅၁)မုိင္၊ တာခ်ီလိတ္ၿမဳိ႕မွ (၅၁)မုိင္ အကြာတြင္ တည္ရွိပါသည္။ မုိင္းျဖတ္ၿမဳိ႕မွတဆင့္ စြမ္ဟိန္းသာသနာ့ လုိဏ္ဂူေတာ္သုိ႔ သြားေရာက္လည္ပတ္ေလ့လာလုိပါကလည္း မုိင္းျဖတ္- မုိင္းေယာင္းသြားလမ္းရွိ (၁၇)မုိင္ အကြာ၊ (၁၇)မုိင္ေက်းရြာမွတဆင့္ လုိဏ္ဂူသြားလမ္းတြင္ (၅)မုိင္ခန္႔ ဆက္လက္သြားေရာက္ပါက လုိဏ္ဂူေတာ္ႀကီးကုိ ေတြ႕ရွိရမည္ျဖစ္ပါေၾကာင္း ဗဟုသုတအျဖစ္ အက်ဥ္းမွ် ထပ္ဆင့္ေ၀မွ် ေရးသား တင္ျပလုိက္ရပါသည္။
===========================================
ကိုးကား- (မုိင္းျဖတ္ၿမဳိ႕ျဖစ္စဥ္သမုိင္းစာအုပ္အား ကုိးကားမွီၿငမ္းေရးသားသူ ဆရာဦးေက်ာ္ေဆြဦး (၀တီႏြယ္) ေရးသားျပဳစုသည့္ စာအုပ္မွ တဆင့္ ေဖာ္ျပျခင္းျဖစ္ပါသည္)