~ေဒါက္တာသက္၀င္း
၂၇ ဇူလိုင္ ၂၀၁၇~
လက္တို႔ျပီးေတာ့... ေျပာရအံုးမယ္...
Influenza Virus တုပ္ေကြး ဗိုင္းရပ္ ဆိုတာ…
- Influenza Virus ဟာ A, B, C & D ဆိုျပီး 4 မ်ိဳးရွိပါတယ္။
- Type A နဲ႔ B ဟာ seasonal flu ေခၚ လူေတြၾကားမွာ ရာသီတုပ္ေကြးအျဖစ္ ျဖစ္ေလ့ရွိပါတယ္။
- Type C က ေတာ့ လူေတြမွာ တုပ္ေကြးတတ္ေပမယ့္ ေယဘူယ်အားျဖင့္ ေရာဂါလကၡဏာ ျပင္းထန္ေလ့မရွိပါ။
- Type D ကေတာ့ ကၽြဲ ႏြား လို႕ေခၚတဲ့ cattles ေတြမွာသာေရာဂါျဖစ္ေလ့ရွိျပီး ယေန႔အထိ လူကိုကူးစက္တာ မေတြ႕ရေသးပါ။
H1N1 ဆိုတာဘာလဲ…
- H1N1 ဆိုသည္မွာ Influenza Virus Type A ရဲ႕ အမ်ိဳးကြဲတစ္ခုျဖစ္ပါသည္။
- တုပ္ေကြး ဗိုင္းရပ္စ္၏ မ်က္ႏွာျပင္တြင္ရွိ ပရိုတိန္းဓါတ္မ်ားျဖစ္ေသာ Hemagglutinin အားအတိုေကာက္ H ဟုေခၚကာ Neuraminidases အား N ဟုေခၚသည္။
- H အမ်ိဳးအစား စုစုေပါင္း ၁၈ မ်ိဳး (H1 to H18) ၊ N အမ်ိဳးကြဲေပါင္း ၁၁ မ်ိဳး (N1 to N11) ရွိပါေသာေၾကာင့္ မ်ိဳးစပ္လိုက္လွ်င္ H1N1, H1N2, H1N3, …, H18N11 စသျဖင့္မေရမတြက္ႏိုင္ေအာင္မ်ားလွေပသည္။
H1N1 ဘယ္ႏွမ်ိဳးရွိသလဲ…
- Seasonal H1N1 နဲ႔ Pandemic H1N1 ဆိုျပီး ၂ မ်ိဳးရွိပါတယ္။
- Seasonal H1N1 ကေတာ့ ျဖစ္ေနက်ရာသီတုပ္ေကြးျဖစ္ျပီး Pandemic H1N1 @ Swine Flu (စေတြ႕တဲ့ Mexico ႏိုင္ငံမွာ ၀က္ေမြးျမဴေရးျခံကလုပ္သားေတြမွာ စေတြ႕ေတာ့ ၀က္တုပ္ေကြးလို႕ေခၚခဲ့ၾကတာပါ) ကိုေတာ့ ကူးစက္ျမန္တုပ္ေကြးလို႕ ေခၚၾကပါတယ္။
Pandemic H1N1 ဘယ္တုန္းက ဘယ္လိုေတြ ျဖစ္ခဲ့ၾကတာလဲ…
- ၁၈ မတ္ ၂၀၀၉ မွာ Mexico ႏိုင္ငံမွာ စေတြ႕တယ္လို႕ WHO ကေျပာပါတယ္။
၂၃ ဧျပီလ ၂၀၀၉ ေရာက္ေတာ့ (တစ္လမျပည့္ခင္) Mexico မွာ လူေပါင္း ၈၅၄ ေယာက္ ျပင္းထန္နမိုးနီးယားျဖစ္ျပီး ၅၉ ေယာက္ေသခဲ့ၾကတယ္။ ေသသူေတြထဲက ၁၈ ေယာက္မွာ laboratory confirm လို႔ေခၚတဲ့ Pandemic H1N1 ျဖစ္ေၾကာင္းအတည္ျပဳႏိိုင္ခဲ့တယ္။ - ဒီလိုနဲ႔ပဲ ၂၄ ဧျပီလ ၂၀၀၉ ေရာက္ေတာ့ USA ကိုကူးကာ လူနာ ၇ ေယာက္ေတြ႔လာရျပီ။
- ၂၇ ဧျပီ ၂၀၀၉ ေရာက္ေတာ့ Spain ႏိုင္ငံကို လူနာ တစ္ေယာက္ ကူးသြားျပီ။
- ဒီလိုနဲ႕ ဇူလိုင္ ၆၊ ၂၀၀၉ (ေရာဂါစေတြ႕ျပီး ၄ လအၾကာ) မွာ တစ္ကမၻာလံုးရဲ႕ ၁၃၅ ႏိုင္ငံမွာ လူနာေပါင္း ၉၄၅၁၂ ေယာက္ေရာဂါျဖစ္ပြားျပီး ၄၂၉ ေယာက္ ျပင္းထန္ နမိုးနီးယားနဲ႔ ေသခဲ့ၾကပါတယ္။
- ၁၀ စက္တင္ဘာ ၂၀၁၀ မွာေတာ့ WHO က Pandemic Influenza A H1N1 ကို post-pandemic stage (တကမၻာလံုးကူးစက္မႈအဆင့္ျပီးဆံုးေၾကာင္း) ေၾကညာခဲ့ပါတယ္။
- ေရာဂါျဖစ္ပြားေသဆံုးမႈ Case Fatality Rate က ၀.၅% ပဲရွိပါတယ္။
ေျပာခ်င္တာက လူနာ ၁၀၀ မွာ ၁ ေယာက္ေတာင္မေသပါဘူးဗ်ာ…
(သိပ္ျပီးအေၾကာက္မလြန္ၾကပါနဲ႕ အံုးဗ်!!!
Drift ဆြဲတာကမွ ၃ ရက္အတြင္း ၂ ေယာက္ပြဲခ်င္းျပီးတာမဟုတ္လား ခင္ဗ်???)
ဒါဆိုဘာလို႕မ်ား H1N1 ကိုေရးၾကီးခြင္က်ယ္လုပ္ေနရတာတုန္းဗ်…
- အဓိက ၂ ခ်က္ပါပဲ
၁) Seasonal Flu H1N1 က ရာသီအလိုက္ျဖစ္ေနၾကမို႕ လူေတြမွာ ခံႏိုင္ရည္ (ခုခံအား) အထိုက္အေလွ်ာက္ရွိျပီးသားမို႕ ေရာဂါလကၡဏာ ျပင္းျပင္းထန္ထန္ျဖစ္ေလ့မရွိေပမယ့္၊ Pandemic H1N1 @ Swine Flu ကေတာ့ ေရာဂါပိုးကြဲ အသစ္အဆန္းျဖစ္လို႔ လူေတြမွာ ခုခံအားမရွိေသးတာေၾကာင့္ ျပင္းထန္လကၡဏာျဖစ္ႏိုင္ေခ် (အထူးသျဖင့္ severe pneumonia လို႕ေခၚတဲ့ ျပင္းထန္ အဆုတ္ေရာင္) မ်ားပါတယ္။
၂) တုပ္ေကြး ဗိုင္းရပ္တို႕ရဲ့သေဘာသဘာ၀ မ်ိဳးစပ္ျခင္း (antigenic drift & antigenic shift) ေၾကာင့္ တျခားတုပ္ေကြးပိုးေတြနဲ႕ညား ကာ ျပင္းထန္တဲ့ လူ-လူခ်င္းကူးစက္တတ္ေသာ Influenza Virus အသစ္ထြက္လာရင္ ထိန္းမနိုင္ သိမ္းမရျဖစ္မွာစိုးရိမ္ရတယ္ေလဗ်ာ။
ဒါဆို H1N1 ထက္ေၾကာက္စရာ H ေတြ N ေတြရွိေသးသလား?
ေသခ်ာေပါက္ရွိတာေပါ့ဗ်ာ။
Avian Flu @ Bird Flu H5N1တကယ္ပါ Avian Flu H5N1 လို႕ေခၚတဲ့ ၾကက္ငွက္တုပ္ေကြးတုန္းက ၁၉၉၆ တရုတ္ျပည္ ဘဲ ငန္းျခံမွာေတြ႕တယ္။ သတင္းထိန္ခ်န္ထားခဲ့တယ္။
၁၉၉၇ ၾကေတာ့မွ Hong Kong မွာဖံုးဖိမရေတာ့မွ သတင္းထုတ္ျပန္တယ္။
Avian Flu H5N1 Outbreak ျဖစ္စဥ္က လူနာေပါင္း ၃၃၁ ေယာက္မွာ ၂၉၃ ေယာက္ေသခဲ့တယ္ဗ်။
ေရာဂါျဖစ္ပြားေသဆံုးမႈ Case Fatality Rate က 60% ေတာင္ရွိတယ္ဗ်။
ေျပာခ်င္တာက လူနာ ၁၀၀ မွာ ၆၀ ေသႏွိုင္ပါတယ္။ဒါေၾကာင့္ အေပၚကေျပာခဲ့သလို မေတာ္လို႕မ်ား H1N1 နဲ႕ H5N1 ေလးညားသြားျပီး သားသားမီးမီးေလးမ်ားထြက္လာခဲ့ရင္ ေသျပီဆရာ… (အကူးလဲျမန္မယ္၊ အေသလဲမ်ားမယ္ေလ…!!!)
H7N9
- သူကေတာ့ 2013 မတ္လတုန္းက တရုတ္ျပည္မွာ လူနာတစ္ဦးစေတြ႕ခဲ့တယ္။ သူလဲ ၾကက္ငွက္ တုပ္ေကြးအမ်ိဳးအစားပဲ။
- သူကေတာ့ ဆက္ျပီးေခါင္းမေထာင္လာေတာ့ ေစာင့္ၾကည့္ေနတယ္။
ေနာက္ထပ္ H3N2 ဆိုတတဲ့အေကာင္လဲရွိေသးတယ္ဗ်…
H1N1 ေရာဂါကူးခံရရင္ဘယ္လို လကၡဏာေတြျပမွာလဲ…
ေယဘူယ်ကေတာ့ Influenza Like Illnesses (ILI) တုပ္ေကြးႏွင့္ဆင္တူေသာလကၡဏာေတြျပပါ့မယ္…
o ကိုယ္လက္မအီမသာျဖစ္ျခင္း
o အဖ်ားၾကီးျခင္း
o ေခါင္းကိုက္ျခင္း
o အဆစ္အျမစ္ႏွင့္ ကိုယ္လက္မ်ားကိုက္ခဲျခင္း
o လည္ေခ်ာင္းနာျခင္း
o ႏွာရည္ယိုခ်င္း
o တခါတရံ ေအာ့အန္ျခင္း နဲ႔ ၀မ္းသြားပါ့မယ္။အထက္ပါလကၡဏာျဖစ္ပြားသူအမ်ားစုကေတာ့ အိမ္တြင္နားနားေနေန ေနထိုင္ကာ၊ paracetamol လို အကိုက္အခဲေပ်ာက္ေဆးေလးေသာက္ကာ၊ ေရ သို႕ လတ္ဆပ္ေသာ သစ္သီးေဖ်ာ္ရည္မ်ားမ်ားေသာက္၊ လံုေလာက္စြာအိပ္စက္အနားယူပါက ရက္အနည္းငယ္အတြင္းေပ်ာက္ႏိုင္ပါတယ္။
ဆိုလိုခ်င္တာက H1N1 ျဖစ္တယ္ဆိုသူတိုင္း မေသႏိုင္ပါ!!!
အမ်ားစုက မိမိကိုယ္တြင္းခုခံအားေကာင္းမြန္ေသာသူျဖစ္က အိမ္မွာ ကိုယ့္ဘာသာကိုယ္ေဆးေသာက္ရင္း ေပ်ာက္ေအာင္ကုႏိုင္ပါတယ္…
ဘယ္လိုလူမ်ိဳးေတြ H1N1 ျဖစ္ရင္ေၾကာက္ရပါသလဲ…
- ေအာက္ခံနာတာရွည္ေရာဂါရွိသူမ်ား ဥပမာ-အဆုတ္၊ ႏွလံုး၊ ေက်ာက္ကပ္ မေကာင္းသူမ်ား။
- ကိုယ္၀န္ေဆာင္မိခင္မ်ား
- ခုခံအားက်ေရာဂါရွိသူမ်ား ဥပမာ-HIV/ AIDS လူနာမ်ား၊ ကိုယ္အဂၤါအစားထိုးကုသထားသူမ်ား...
စေသာသူမ်ားမွာ ေရာဂါကူးစက္ခံရရင္ေတာ့ Severe Pneumonia @ Severe Acute Respiratory Distress Syndrome လို႕ေခၚေသာ ျပင္းထန္နမိုးနီးယားျဖစ္ကာ အသက္ဆံုးရႈံးရတဲ့အထိ ျဖစ္တတ္ပါတယ္။
အဲ့ဒါေၾကာင္ ILI ျဖစ္ျပီး အသက္ရႈၾကပ္လာရင္၊ ၃ ရက္အထက္ အဖ်ား ဆက္တိုက္ၾကီးေနရင္ေတာ့ နီးရာေဆးရံုေျပးၾကပါဗ်ာ…
H1N1 ျဖစ္ေၾကာင္းတိတိက်က် ဘယ္လိုေျပာႏိုင္မလဲ…
- တကယ္တမ္းေတာ့ အထက္ပါေရာဂါလကၡဏာေတြရွိတာနဲ႔ H1N1 လို႔ေျပာမရပါဘူးဗ်!!!
- အဲ့လကၡဏာေတြရွိလာရင္ ILI (Influenza Like Illnesses) လို႕ပဲေျပာႏိုင္ပါတယ္…
- ေသခ်ာခ်င္ရင္ RIDT (Rapid Influenza Diagnostic Test) လို႕ေခၚေသာ မိနစ္ ၃၀ နဲ႔အေျဖထြက္တဲ့ ေဆးစစ္ကိရိယာသံုးကာ စစ္ေဆးျခင္း သို႔မဟုတ္ DFA (Direct Immunofluorescence Assay) နည္းနဲ႔ ဓါတ္ခြဲခန္းမွာ စစ္မွ H1N1 လို႕ေျပာရမွာပါ။
- ဒါေတာင္ ဒီ ၂ နည္းက H1N1 လူနာ ၁၀၀ စစ္ရင္ အမ်ားဆံုး အေယာက္ ၇၀ ကိုပဲေဖၚထုတ္ေပးႏိုင္တာတဲ့ဗ်ာ။
- ပိုေသခ်ာခ်င္ရင္ rRT-PCT (Real time reverse transcriptase Polymerase Chain Reaction) ဆိုတဲ့ test ကိုသံုးရပါ့မယ္။ သူက ေစ်းေတာ္ေတာၾကီးတယ္ေလဗ်။ လူနာတိုင္းဘယ္စစ္ေပးႏိုင္ပါ့မလဲ…
အဲေတာ့ ေတာ္ၾကာေနတိုင္း ဘယ္ေဆးရံုမွာ H1N1 ဘယ္ႏွေယာက္ ေရာက္ေနတယ္ဆိုတိုင္း တကယ္ဟုတ္ မဟုတ္ ခ်င့္ခ်ိန္ျပီးယံုၾကေပါ့ဗ်ာ… (logical thinking ရွိၾကပါေစ!!!)
H1N1 Vaccine ထိုးဖို႕လိုလား။
- WHO ကေတာ့ ထိုးရင္ေတာ့ေကာင္းပါတယ္တဲ့။
- မျဖစ္မေနထိုးဖို႕ မတိုက္တြန္းပါဘူး။
- မ်ားေသာအားျဖင့္ H1N1 ပိုး ၁ မ်ိဳးထဲအတြက္မဟုတ္ပဲ H1N1 ရယ္၊ H3N2 ရယ္၊ Influenza B ရယ္ အနည္းဆံုး ပိုး ၃ မ်ိဳးတြဲျပီး ထုတ္ေပးထားေလ့ရွိပါတယ္။
H1N1 ေရာဂါပိုးကေရာ ဘယ္လိုကူးတာလဲဗ်
- လူ-လူ ခ်င္း နာေခ်၊ ေခ်ာင္းဆိုးရင္း အသက္ရႈလမ္းေၾကာင္းကထြက္ေသာ အမႈန္အမႊားေတြကပဲ ကူးပါတယ္။
အဲေတာ့ ေရာဂါကူးမခံရေအာင္-
o ႏွာေခ်၊ ေခ်ာင္းဆိုးသူေတြ႕ရင္ ၃ မီတာ (၃ ကိုက္) အနည္းဆံုးခြာေနလိုက္ပါ။
o မလိုအပ္ပဲ လူစည္ကားတဲ့ေနရာ မသြားနဲ႔ေပါ့ဗ်ာ။
o အျပင္ကပစၥည္းေတြ ကိုင္တြယ္ျပီးရင္ လက္ကိုေသခ်ာစင္ၾကယ္ေအာင္ ဆပ္ျပာသံုးေဆးပါ။
o မိမိရဲ႕ခုခံအားျပည့္ေနေအာင္ အိပ္ေရး၀၀ အိပ္ပါ၊ ေကာင္းေကာင္းစားပါ၊ အရည္မ်ားမ်ားေသာက္ပါ (အရက္၊ ဘီယာ မပါ)
o မိမိကိုယ္တိုင္ ႏွာေစး ေခ်ာင္းဆိုး ျဖစ္က လူစည္ကားရာေနရာမသြားပါနဲ႔!!! ႏွာေစး ေခ်ာင္းဆိုး ပါက လက္ကိုင္ပု၀ါအုပ္၍ျဖစ္ေစ၊ မိမိလက္ကိုအုပ္၍ျဖစ္ေစ၊ ကိုယ့္အက်ၤ ီ လည္ပင္းေပါက္ထဲ ေခါင္းထည့္၍ ျဖစ္ေစ ႏွာေခ်၊ ေခ်ာင္းဆိုးပါ။ ဤအရာကို cough etiquette ဟုေခၚပါသည္။
အခုေျပာေနေသာ N95 mask သို႕မဟုတ္ surgical Mask (အစိမ္းေရာင္ ႏွာအုပ္) အုပ္ရန္လိုအပ္ပါသလား။
- WHO အၾကံျပဳခ်က္အရ N95 ကို ေရာဂါျဖစ္ပြားေနေသာ (Outbreak declare လုပ္ထားေသာ) ေဒသရွိ က်န္းမာေရး ၀န္ထမ္းမ်ားတပ္သင့္ပါသည္။
- ထိုသူတို႕သည္ ေရာဂါကူးစက္ခံရႏိုင္ေခ်မ်ားေသာေၾကာင့္ျဖစ္ပါသည္။
- N95 ဆိုသည္မွာ ေလထဲရွိ အလြန္ေသးငယ္ေသာ အမႈန္အမႊားမ်ား (0.3 micron အထိ) ကို ၉၅% အထိ စစ္ထုတ္ေပးႏိုင္၍ျဖစ္သည္။
သာမာန္အရပ္သားမ်ားအတြက္ H1N1 ကာကြယ္ေရးတြင္ N95 မျဖစ္မေနတပ္ရန္ WHO အၾကံျပဳခ်က္မေတြ႕ရွိရေသးပါ။
အစိမ္းေရာင္ surgical mask ကေတာ့ ႏွာေခ်၊ ေခ်ာင္းဆိုး ေနေသာမည္သူမဆို တပ္သင့္ပါသည္။ မိမိထံမွ ေရာဂါပိုးမ်ား အျခားသူမ်ားထံ အလြယ္တကူမပ်ံ႕ပြားေစရန္အတြက္ျဖစ္ပါသည္။
- အေရးၾကီးဆံုးအခ်က္မွာ - mask မ်ားကို ေသခ်ာစနစ္တက်စြန္႕ျပစ္ၾကရန္ျဖစ္ပါသည္။ အသံုးျပဳျပီး တခါသံုး mask မ်ားကို မီးရွိ႕ျခင္း၊ အရက္ပ်ံ သို႔မဟုတ္ ပိုးသတ္ေဆးရည္တစ္မ်ိုးမ်ိုးစိမ္ျပီးမွ လႊင့္ျပစ္ၾကရပါမည္။
Mask မ်ားအား စနစ္တက် ေသခ်ာမစြန္႕ျပစ္ႏိုင္ပါက mask မတပ္ျခင္းသည္သာအေကာင္းဆံုးျဖစ္ပါလိမ့္မည္။ သို႔မဟုတ္ပါက ေရာဂါပ်ံ႕ပြားႏႈန္းကို ပို၍အားေပးရာေရာက္ေၾကာင္း ျပည္သူမ်ားသိေစအပ္ပါသည္။
Ref: WHO, US-CDC, BOE-Thailand