Baśń ludowa i baśń literacka

Baśń to gatunek epicki ukształtowany w kulturze ludowej. Należy do najstarszych gatunków literackich w historii kultury. Baśń kształtowała się równocześnie z mitem.

Cechy gatunku

obecność pierwiastków fantastyki i cudowności, harmonijnie splatających się ze światem realnym,
występowanie zjawisk nadprzyrodzonych, postaci nie z tego świata, czarodziejskich zdarzeń, magicznych przedmiotów i liczb,
w języku baśni występują formuły-zaklęcia, formuły początku i końca,
nieokreślony czas i miejsce akcji,
schemat kompozycyjny oparty na tryumfie dobra nad złem.

O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Maria Konopnicka, Warszawa : nakład i własność Michała Arcta, 1896, domena publiczna

Porównanie przekazu baśni ludowych i baśni literackich

Przekaz ludowy	Przekaz literacki
nie zna autora	określone autorstwo
odległa tradycja	fabuła nieulegająca modyfikacjom
przez wieki w przekazie ustnym	kształt zamknięty i skończony
utrwalony poprzez zapis etnograficzny lub literacki	tekst może naruszać konwencje gatunkowe

Różnice pomiędzy baśnią klasyczną i baśnią nowoczesną

Baśń klasyczna	Baśń nowoczesna
deterministyczna wizja świata (zwycięża dobro)	odejście od schematu fabularnego
schematyczna fabuła	oryginalne ujęcie tematu
motywy wędrowne	porusza aktualne, realne problemy
uproszczone postacie	zindywidualizowane postacie

The book of elves and fairies, Frances Jenkins Olcott, il. Milo Winter, Boston 1918, domena publiczna

Motywy baśniowe

motyw wędrówki
motyw walki dobra ze złem
motyw zwycięstwa miłości, sprawiedliwości i dobra
motyw mędrca
motyw kompensacyjny
motyw przemiany

Funkcje baśni

baśń przekazuje tradycje kultury,
prezentuje wzorce, do których można dążyć,
przekazuje wartości jak: dobro, sprawiedliwość, miłość, uczciwość,
budzi nadzieje, pragnienia,
wzbudza motywacje,
redukuje napięcie,
pełnieni funkcje terapeutyczne,
pomaga w trudnych chwilach.

„Baśń to elementarz, z którego dziecko uczy się czytać we własnym umyśle, elementarz napisany w języku obrazów. Jest to jedyny język, dzięki któremu możemy rozumieć siebie i innych, zanim dojrzejemy intelektualnie”

Bruno Bettelheim

Perrault's Fairy tales, Charles Perrault, il. Honor C. Appleton, Boston 1911, domena publiczna

Kanon baśni

Historie i baśnie dawnych czasów z pouczeniami moralnymi, Charles Perrault, 1697.
Znane później jako Opowieści Babci Gąski lub Bajki Babci Gąski.
Tomik zawierał baśnie: Mały Czerwony Kapturek, Kot w butach, Kopciuszek, Śpiąca królewna, Sinobrody, Wróżki, Knyps z czubkiem, Paluszek. W kolejnych wydaniach: La Marquise de Salusses, Les Souhaits ridicules, Ośla skórka.
Księga tysiąca i jednej nocy - zbiór około 300 baśni, podań, legend, anegdot i opowieści zamkniętych w kompozycyjną ramę legendy o sułtanie Szachrijarze i jego żonie Szeherezadzie. Przekład na język francuski – Antoine Galland, 12 tomów w latach 1704-1717.
Pierwszy przekład polski w 1768. Baśnie opracowywali m. in. Franciszek Bohomolec, Wacław Sieroszewski, Bolesław Leśmian.
Baśnie braci Grimm (Kinder- und Hausmärchen), Wilhelm i Jacob Grimm, 1812 (tom I), 1815 (tom II). W pierwszym wydaniu 155 baśni. Pierwsze polskie wydanie pt. Baśnie dla dzieci i młodzieży w roku 1895.
Jaś i Małgosia, Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków, Czerwony Kapturek, Kopciuszek, Zaczarowana fasola.
Baśnie, Hans Christian Andersen, 1836 -1872. Powstało 168 baśni i opowieści.
Tłmaczenia na język polski: Stefania Beylin, Jarosław Iwaszkiewicz, Franciszek Mirandola, Władysław Syrokomla, Czesław Kędzierski i Bogusława Sochańska (w 2006 roku, po raz pierwszy bezpośrednio z języka duńskiego).
Brzydkie kaczątko, Calineczka, Dziewczynka z zapałkami, Nowe szaty cesarza, Słowik, Świniopas.

Lewis Carroll, Alicja w Krainie Czarów, 1865.
Carlo Collodi, Pinokio, 1881.
Lyman Frank Baum, Czarnoksiężnik z Krainy Oz, 1900.
Selma Lagerlöf, Cudowna podróż, 1906.
Antoine de Saint-Exupéry, Mały książę, 1943.
Tove Jansson, seria książek o Muminkach, 1939 – 1980.
Maria Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, 1896.
Bolesław Leśmian, Klechdy sezamowe, Przygody Sindbada żeglarza, 1913.
Jan Brzechwa, Akademia pana Kleksa, 1946.
Ewa Szelburg-Zarembina, Królestwo bajki, 1959.
Baśnie polskie, 1968
Janina Porazińska, Szewczyk Dratewka, 1973.

Bibliografia

Aarne-Thompson-Uther Classification of Folk Tales, http://www.mftd.org/index.php?action=atu
Baśń, Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9B%C5%84
Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Warszawa 1985
Fairy tale, from Wikipedia, the free encyclopedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Fairy_tale
Martyniuk W., Rola baśni w rozwoju i wychowaniu dziecka, http://www.tnbsp.lublin.pl
Niesporek-Szamburska B., Baśń, w: Literatura dla dzieci i młodzieży po roku 1980, t.1 Katowice 2008
Propp W., Morfologia bajki, Warszawa 1976
Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej, pod red. Barbary Tylickiej i Grzegorza Leszczyńskiego, Wrocław 2002
Ungeheuer-Gołąb A., Po co dziecku baśń?, w: Literackie inspiracje w rozwoju przedszkolaka, Wydawnictwo SBP, Warszawa 2012

^{Pierwotnie opublikowano na Lectorium. Blog na Hive napędzany przez dBlog.}

Baśń ludowa i baśń literacka | Ecency