En een ode aan de decoratieve kunst
Wie weet wie Willem Hartgring was?
Wanneer je art nouveau zegt, denk je als Nederlander toch al snel aan het 'buitenland'; aan Parijs - de bekende Metro-ingangen, de posters van Mucha en Lautrec. Misschien ken je, vooral uit Brussel, de zwierige architectuur van Horta. Er zijn maar bitter weinig Nederlandse uitschieters bekend.
Toch heeft ook Nederland wereldfaam bereikt in deze destijds zeer vernieuwende kunststroming. Niet zozeer in de architectuur en de schilderkunst, maar juist in een categorie die zo passend en kenmerkend is voor de art nouveau; de kunstnijverheid.
In de relatief korte periode van de Belle époque (rond 1890-1900) tot ongeveer de crisisjaren en de tweede wereldoorlog is het aardewerk dat bekend is komen te staan als Gouds Plateel wereldberoemd geworden (behalve in Nederland, natuurlijk). Misschien niet zozeer vanwege de ceramische kwaliteit of de unieke vormen, maar voor alles vanwege de decoratie.
In Nederland ontwikkelde zich in die tijd een unieke expressionistische stijl van decoratie, die mede als gevolg van de uitvinding van een matte glazuur, een geheel eigen plaats heeft veroverd op het wereldtoneel.
Iedereen die zich meer dan een halve dag heeft verdiept in de geschiedenis van het Gouds plateel kent de namen van Theo Colenbrander en Henri Breetvelt.
De naam van Willem Hartgring is minder bekend. Terwijl juist hij internationale erkenning heeft gekregen en de ontwerper is van het prachtige en gewilde decor "Corona" (zie hiernaast, in de banner hierboven en hieronder in de fotogalerij).
En ja... ik weet het, "Corona" heeft nu een andere bijklank, maar dat kon Willem, meer dan 100 jaar voor de uitbraak van COVID onmogelijk voorzien hebben...
Biografie
Hoe een gewone Haagse jongen wereldberoemd is geworden - en daarna een beetje is vergeten...
De plateel-familie Hartgring
Hoewel het pottenbakken niet het vak is dat van vader-op-zoon wordt overgedragen in de familie Hartgring, kunnen we toch wel spreken van een plateel-familie; Willem is de eerste Hartgring, maar zeker niet de enige die werkzaam is in de plateelindustrie.
Wilhelmus Petrus Hartgring (1874-1940)
- Geboren op 18-4-1874 te 's Gravenhage, een kind van Johannes Hartgring (Hartgerink, van beroep steenhouwer) en Johanna Elisabeth Wennekes. (bron: Geb.Akte 's-Gravenhage 1874 Nr. 1187, GenealogieOnline)
- Hij trouwt op 12-11-1902 te 's Gravenhage met Elisabeth Alida Maria de Vries(bron: Huwelijksakte 's-Gravenhage (ZH) 1902 Nr. 1555, GenealogieOnline)
- Zij krijgen vier kinderen: Elisabeth Alida Maria Hartgring (1903), Wilhelmus Petrus Antonius Frederik Hartgring (1907-1960), Hendrika Carolina Petronella Hartgring (1909) en Johanna Elisabeth Hartgring (ca. 1909-1909). (bron: GenealogieOnline)
- Gescheiden van Elisabeth Alida Maria de Vries: 3-8-1912 te Gouda bron: (WieWasWie, Streekarchief Midden-Holland)
- Overlijden: 29-8-1940 te Arnhembron: (WieWasWie, Gelders Archief)
Johannes Hendricus Hartgring (*1876)
Willem heeft een twee jaar jongere broer, Johannes, die net als hij plateelschilder is geweest en bij de Haagse Plateelbakkerij Rozenburg en de Plateelbakkerij Zuid-Holland (vaak afgekort tot Plazuid of PZH) heeft gewerkt.
Om onduidelijke redenen staat Willem niet- en zijn broer Johannes wèl vermeld in de 'Lexicon Nederlandse Beeldende Kunstenaar' (P. Scheen, p. 439, 1969). Van Johannes is online veel werk te vinden, onder andere het hiernaast afgebeelde bord.
Nog meer familieleden
Ook zijn oudste broer Gerardus Johannes (1869) en zijn (veel jongere) nicht (?) Johanna Hendrika Wilhelmina (1905 ) hebben bij Rozenburg respectievelijk PZH gewerkt. Van hen heb ik geen werk gevonden. Willem is de enige Hartgring die, naast decorateur (plateelschilder) ook ontwerper van decors was.
bron: Ron Tasman, "The Gouda Book of Pottery", blz. 1171
Het werkzame leven van Willem
Haagse Plateelbakkerij Rozenburg
In 1887 (volgens British Museum) of 1889 (volgens overige bronnen hieronder), zo rond zijn 15e levensjaar, begint Willem Hartgring zijn werkzame leven als plateeldecorateur bij de Haagse Plateelfabriek Rozenburg. Zijn broer Johannes komt daar vanaf 1892 in dienst, ook als decorateur. Willem heeft daar dus nog net, of net niet, Theodoor Colenbrander meegemaakt, die wèl het artistieke, maar niet het grote commerciële succes voor het bedrijf heeft gebracht.
Ook de eerste jaren die Willem Hartgring bij Rozenburg werkte, waren commercieel gezien voor Rozenburg ook nog geen succes. Pas vanaf ca. 1895, onder leiding van Juriaan Kok en de 'uitvinding' van het eierschaalporselein, ging het zowel financieel als artistiek voor de wind met het bedrijf.
Bij Rozenburg namen ze het vak van plateelschilder zeer serieus en leerlingen kregen een gedegen opleiding. Zo heeft ook Willem in 1890-91 een avondopleiding gevolgd aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag.
Hij nam in 1896 onder zijn eigen naam deel aan de Tentoonstelling van Decoratieve Kunsten in Den Haag. Zijn ontwerpen vallen op vanwege hun Japanse invloeden.
In 1900 neemt Rozenburg deel aan de Wereldtentoonstelling in Parijs en gooit er hoge ogen met het eierschaalporselein. Directeur Juriaan Kok is lid van de jury en inzendingen van zijn eigen fabriek doen dus zonder mededingen mee ("hors concours").
(bronnen: British Museum, Ridgetop Collection, Gallica, Ron Tasman, "The Gouda Pottery Book", p. 1171)
Over deze laatste twee tentoonstellingen kan ik helaas geen nadere informatie over Willem Hartgring vinden. In 1902 neemt hij op persoonlijke titel deel aan de Salon des Artistes Français in Parijs, maar valt daar niet in de prijzen (bron: Gallica).
Daarentegen is er over zijn deelname aan de wereldtentoonstelling van 1904 in St. Louis in de Verenigde Staten, verrassend veel meer te vinden!
Willem Hartgring neemt in 1904 voor Rozenburg deel aan deze grote Internationale tentoonstelling in St. Louis.
Voor zijn werk ontvangt hij (op persoonlijke titel, dus niet de fabriek Rozenburg!) een gouden medaille, de hoogste onderscheiding in de categorie van "Original Objects of Art Workmanship ("originele kunstvoorwerpen van hoogwaardig vakmanschap").
Dit moet hem toch ook in het wat egalitaire Nederland de nodige prestige hebben opgeleverd!
Tot maart 1907 bleef hij als één van de belangrijkste kunstenaars bij Rozenburg ontwerpen en decoreren.
Bronnen: RKDartists, History of the Louisiana purchase exposition, Bennett, Mark and others, Saint Louis, Mo. : Universal Exposition Publishing Company, 1905 en hier
Plateelbakkerij Zuid-Holland (PZH)
Hij verhuisde in december 1907 naar Utrecht en werd al in 1907 of begin 1908 bij Plateelbakkerij Zuid-Holland (PZH) door directeur B.J.C. (Willy) Hoyng aangenomen om aan de ontwikkeling van nieuwe decors te werken.
De eerste opdracht van Willem Hartgring bij PZH, was het ontwerpen van een vernieuwing of vervanging van de P(orcelein)-decorlijn. Deze lijn van - imitatie - porselein was toen al zes jaar op de markt en de productie ervan was zeer arbeidsintensief, lees 'duur'. De nieuwe eigenaren van de PZH wilden het ontwerp vernieuwen en goedkoper maken. Zijn decors werden vanaf 1909 tegen een lager prijsniveau op de markt gebracht en zijn bekend geworden onder de - heel toepasselijke - naam Nieuw Porselein (aangegeven als "NP").
In 1910 gebruikte hij het recent ontwikkelde matte glazuur voor de decoratieseries ‘Mat Bloemen’ en ‘Mat Vogels’. Het werd een ongekend marktsucces!
Hartgring blijkt in zijn vogel- en bloemenfiguratie beïnvloed door de Japanse houtsnede-kunstenaar Ando Hiroshige (1797-1858) wiens aan het eind van de 19e eeuw ook in Europa ontdekte oeuvre gretig verzameld en nagevolgd werd. Zo is bekend dat hij ook Van Gogh inspireerde.
Ook ontwerpt Hartgring in deze periode (1910-1916) het decor Corona, dat door verzamelaars heden ten dage zeer gewild en gezocht is.
Hij verliet PZH in 1916 en heeft daarna mogelijk korte tijd bij Amphora in Oegstgeest en bij Potterij Rembrandt in Nijmegen gewerkt.
(bronnen: Ridgetop Collection 1, Ridgetop Collection 2, Museum Goedewaagen, The Gouda Pottery Book - Plateel makers in Holland, Ron Tasman, p. 266 van 1262, Friggo Visser / Optima publishers, 2007.)
De Arnhemse Fayencefabriek
Na zijn vertrek bij PZH vindt Willem Hartgring al in datzelfde jaar een nieuw emplooi bij de Arnhemse Fayencefabriek waar hij van 1917 tot 1931 (volgens het British Museum) of tot 1934 (The Gouda Pottery Book) werkzaam is.
bron: The Gouda Pottery Book - Plateel makers in Holland, Ron Tasman, p. 266, p. 1171 van 1262, Friggo Visser / Optima publishers, 2007.
Hij beëindigt zijn werkzaam leven als decorontwerper/schilder in de ceramische industrie in 1931. Tot zijn overlijden in 1940 is hij nog actief als schilder.
Bronnen: RKDartist, Wikidata, Brittish Museum
Zijn levenswerk - Decorontwerpen
Willem Hartgring is begonnen als decorschilder (naar andermans ontwerp) bij Rozenburg, maar heeft daar en vervolgens gedurende zijn gehele carrière zowel decors ontworpen als geschilderd. Hieronder een -verre van compleet- overzicht van de ontwikkeling van zijn werk als ontwerper.
Van leerling tot meesterschilder bij Rozenburg
Van de onderstaande objecten van Rozenburg is niet met zekerheid bekend of Willem Hartgring als 'vervaardiger' alleen het schilderwerk of misschien ook het ontwerp zelf heeft gerealiseerd.
Inktpotje van eierschaalporcelein, door Willem Hartgring - ca. 1904 - bron: https://dehaagsesalon.nl/product/rozenburg-den-haag-hartgring-1904/
Bord van aardewerk, beschilderd in blauw, groen, geel en mangaan met een symmetrisch staand vegetatief motief (een rozentak) dat een groot deel van de witte fond vrijlaat. Ophanggat in de voetring.
bron: Rijksmuseum
Vaas met deksel uit de collectie van het Hessisches Landesmuseum Darmstadt.
bron: Wikimedia Commons
Klokstel, bestaande uit pendule met uurwerk en 2 vazen, met floraal decor, 1904.
Versierd met Chrysantachtige
bloemen en ranken slingerend met de vormen mee.
bron: CollectieNederland.nl
Wandbord met een decor met schorpioenvis. - ca. 1901-1906.
bron: CollectieNederland.nl
Beeldje van breiend Schevenings vissersmeisje.
Vervaardiger: Hartgring, Wilhelmus Petrus, N.V. Haagsche Plateelbakkerij Rozenburg
Datering : 1893
Afmetingen : breedte: 7.2 centimeter
hoogte: 22 centimeter
lengte: 6.4 centimeter
bron: CollectieNederland.nl
Wandbord van Rozenburg met decor van tulpen uit 1904 Wandbord van Rozenburg Den Haag van 43 cm breed, gemaakt in 1904 en beschilderd met een decoratie van tulpen door Willem Hartgring.
bron: Artnouveauplateel.nl
Vaasje van eierschaal porselein met bloemmotief. Vervaardigd door Hartgring, Wilhelmus Petrus, bij Rozenburg, N.V. Haagsche Plateelfabriek,
- Datering : 1904
- Afmetingen : hoogte: 16.5cm, breedte: 8cm, diepte: 6.2cm;
bron: CollectieNederland.nl
Bron: MediaWiki Commons
Schilder en ontwerper bij Plateelbakkerij Zuid-Holland
Nieuw Porcelein
Dit wandbord is beschilderd met een decor van paarse bloemen en groene bladeren op een witte achtergrond. Het is een zogenaamd NP-decor, dat ook wel ‘kantjes’ decor heet. Een ontwerp van Hartgring dat de Goudse plateel fabriek omstreek 1908 introduceerde om te concurreren met populaire, maar zeer kostbare eierschaal porselein. Het wandbord werd omstreeks 1909 gemaakt door plateel bakkerij Zuid-Holland uit Gouda. Het bord is 26 cm doorsnee.
Gouda hoge vaas met lange hals en lage oren, model 311, met een kantjes- of NP-decor van vogels en bloemen.
Decor "Rhodian"
Het decor Rhodian (in de nauwe betekenis) is ontworpen door Colenbrander en Hartgring. Het is tot 1927 in gebruik is gebleven. De naam "Rhodian" is breder gebruikt dan alleen dit decor:
- De naam is ook door Daniël Harkink gegeven aan een kleine serie gerelateerde decors die door Harkink en Colenbrander zijn ontworpen.
- De naam is ook gebruikt voor een ontwerp van Harkink zelf die in een grote variatie door Leen Muller is uitgewerkt. Daarnaast werd de naam Rhodian in bredere zin en voor langere gebruikt voor al het matte plateel ("Rhodian techniek").
(bron: The Gouda Pottery Book - Plateel makers in Holland, Ron Tasman, p. 175 van 1262, Friggo Visser / Optima publishers, 2007.)
Decor "Corona"
Een zeer succesrijk decor dat door Hartgring rond 1916 is ontworpen en tot 1929 gebruikt. Een decor dat is geplaatst tussen blauwgroene onder- en bovenbanden een witte onderglazuur die de kleuren als het ware doet oprijzen.
(bron: The Gouda Pottery Book - Plateel makers in Holland, Ron Tasman, p. 183 van 1262, Friggo Visser / Optima publishers, 2007.)
Decor "Été"
Een populaire decoratie uit de periode 1910-1916, waarvan ik helaas geen afbeeldingen heb kunnen vinden.
Decor "Golden été"
Een naam die, om commerciële redenen, was afgeleid van het succesvolle decor Été. Verschillende soorten vogels (met een gouden(gele) ring om hun oog).
In gebruik gebleven tot 1923.
Behalve de hierboven getoonde decors (Nieuw Porselein, Rhodian, Corona, Été, Golden Été) zijn in ieder geval ook de volgende decors van de hand van Willem Hartgring: "Corona", "Mat Vogels", "Gouda", "Pomona", "Strengeling Papaver", Kraai in de sneeuw, Gestileerde kamperfoelie, Peka met vogel en een decor met Gouden regen.
(bron: Collectie Museum Gouda)
Schilder en ontwerper bij de Arnhemse Fayencebakkerij
Decor "Bejo"
Een vogel voor een kleurige achtergrond.
Waarschijnlijk betreft het hier een
enkele soort vogel en niet verschillende
soorten vogels zoals bij decor "Vogel"
(zie hieronder).
De overeenkomst met het werk van Willem Hartgring bij PZH is overduidelijk.
Decor "Vogel"
Dit betreft eigenlijk niet een enkel decor, maar een serie van gelijkende ontwerpen met verschillende vogels.
Ook hier is de overeenkomst van zijn werk bij PZH niet te missen: het thema vogels, de stijlkenmerken zoals als "stippelen" en het gebruik van spiralen die onderling zijn verbonden, blijven behouden in zijn ontwerpen.
De witte achtergrond met boven en onder groene banden in een unieke kleur olijfgroen, zijn kenmerkend voor een serie ontwerpen van Willem Hartgring bij de Arnhemse Fayencefabriek.
Decor "Flora"
Boven
Twee vazen met vierkant buik en vormgeving in Art Nouveau stijl, model 200 uit de periode rond 1917-1920. De vazen zijn beschilderd met het matte decor 'Flora', dat onder leiding van ontwerper Willem Hartgring werd geïntroduceerd. Het decor heeft ook hier de kenmerkende onder- en boven-banden in olijfgroene, gecombineerd met gestileerde rozen/bloemmotieven en okerkleurig stippelwerk met blauwe spiralen in de achtergrond.
Onder
Grotere vaas met hetzelfde decor, waarbij te zien is dat het decor in detaillering en uitvoering aangepast wordt aan de grootte en vorm van het object. Ook de kleuren kunnen tussen verschillende productiegangen licht van elkaar verschillen.
Decor "Pensée"
Een derde variatie binnen de serie, met dit keer een viooltje ("pensée" in het Frans).
Kleine variaties in de stilering, met gestreepte vlakvulling en okerkleurig achtergrondpatroon.
Kleine variaties in de stylering, met gestreepte vlakvulling en okerkleurig achtergrondpatroon.
Decor "Polo"
Het kleurenpalet is anders en de uitvoering is glanzend, maar het decor is verder overduidelijk het decor Corona, zoals hij dat voor PZH had ontworpen. Er is in Nederland in 1912 wetgeving voor auteursrechten ingesteld, maar blijkbaar was het nog geen probleem het populaire decor 'mee te nemen'...
Decor "Gelri"
Hiervan heb ik helaas geen afbeeldingen kunnen vinden.
Decor "Poppy"
Het kleurenpalet is afwijkend, maar de stijlkenmerken van Hartgring - stippen, verbonden spiralen - blijven herkenbaar.
Decor "Vlinder"
Van dit decor heb ik helaas nog geen afbeelding kunnen vinden.
Decor "Zon"
Een decor met een zonnebloem, uitgevoerd met donkerdere kleuren, maar niet met het daarbij gebruikelijke hoogglanzende glazuur.
Decor Toni
Van dit decor heb ik helaas nog geen afbeelding kunnen vinden.
Decor "Tini"
Van dit decor heb ik helaas nog geen afbeelding kunnen vinden.
Decor "Tinedo"
Floraal decor uitgevoerd in hoogglans glazuur.
Nawoord
Over de vraag waarom Willem Hartgring in Nederland nog niet de bekendheid heeft, die Colenbrander en Breetvelt genieten.
Zonder iets af te willen doen aan wat beide heren hebben betekend.
Hierover kan eindeloos worden gespeculeerd, maar een paar feitelijke verschillen spelen waarschijnlijk een rol.
Theo Colenbrander was afkomstig uit een gezin dat deel uitmaakte van de "gegoede burgerij" (bron: Wikipedia) en had daardoor een opleiding tot architect kunnen volgen. Ook Henri Breetvelt had welgestelde ouders en een opleiding aan de Polytechnische school in Delft achter de rug. De vader van Willem Hartgring daarentegen was een ambachtsman en hijzelf was al op zijn 15e aan het werk. Hij heeft zijn opleiding dus tijdens zijn werk genoten. Dit verschil in afkomst, in maatschappelijke status, was voor Willem Hartgring, net zoals voor de vrouwen in deze industrie, in die tijd een niet te verwaarlozen factor.
Het feit dat Hartgring, met zijn prestigieuze onderscheiding op de wereldtentoonstelling van 1904, internationale erkenning ontving - terwijl daar geen voorbeelden van Colenbrander en Breetveld van bekend zijn - heeft dit verschil in 'maatschappelijk kapitaal' blijkbaar niet volledig gecompenseerd.
Daarbij komt nog dat populariteit en commercieel succes ook niet altijd een pre zijn voor erkenning van artistieke waarde. Het is een gegeven dat Kunst met een grote K zich graag onderscheid door bekendheid en populariteit binnen een exclusieve kring. Wanneer een kunstvorm - zoals de Art nouveau als geheel - té populair wordt, zijn de serieuze kunstcritici snel geneigd om het belang ervan te onderschatten of zelfs geheel te negeren. Willem Hartgring heeft bij PZH vooral gewerkt aan het voor bredere kring beschikbaar maken van het plateel - het goedkoper maken dus. Denk bijvoorbeeld aan de 'Nieuw Porselein' decors voor PZH. Dit is een aspect aan zijn werk, dat voor 'Kunst' als volledig irrelevant of zelfs als nadelig wordt beschouwd.
De plaats die kunstnijverheid in de Nederlandse kunstgeschiedenis verdient
Kunstnijverheid - of toegepaste kunst - heeft in Nederland nooit de plaats veroverd, die het wel in de ons omringende landen bezet. In de lijst van landen dat (industriële) Universele Wereldtentoonstellingen organiseerde schittert Nederland door afwezigheid, terwijl het 't -kleinere- België wel lukte (bron). Ook in de reeks musea van Nederland ontbreekt een nationaal Museum voor decoratieve of toegepaste kunsten. Verder dan een tentoonstelling over kunstnijverheid in een "echt" Kunstmuseum komt het niet. Ook op het gebied van het kunstaardewerk, waarop Nederland wereldfaam heeft bereikt zijn alleen kleinere, regionale musea te vinden.
Het lijkt de Nederlander niet zoveel te interesseren, of er is gewoonweg minder waardering voor toegepaste kunst.
Gezien de nog steeds voortdurende internationale interesse voor 'Gouds plateel' wordt het tijd dat Nederland zich realiseert dat het wel degelijk een aanzienlijke rol speelde op dit specifieke gebiedt, binnen de kunstnijverheid en de art nouveau in het algemeen.
Ik stel dan ook voor dat we de benaming 'De Goudse School' instellen voor wat nu wordt aangeduid met plateel - vergelijkbaar met de 'Amsterdamse School' en 'l'École de Nancy'.
PS: Bovenstaande geldt overigens niet alleen voor het kunstaardewerk, maar bijvoorbeeld ook voor de typische stijl van glas-in-lood-kunst die zich in Nederland aan het begin van de 20e eeuw ontwikkelde. Zie bijvoorbeeld deze blog (en), die ik een paar jaar geleden hierover publiceerde.
Versieren is geen vies woord
Kortom, ik wil hier een lans breken voor meer waardering in Nederland voor de kunstnijverheid, toegepaste kunst, industrial design of hoe je het ook met een goed Nederlands woord wilt noemen. Kunst die niet gemaakt is voor een prestigieus museum of een exclusieve galerie, die niet bedoeld is als financiële belegging.
Geen kunst om exclusief te zijn, maar kunst die bedoeld is om in huizen van mensen, in de vormgeving van spullen die mensen gebruiken en op openbare plaatsen waar mensen het zien het leven mooier en aangenamer te maken.
Geen kunst als handelswaar dus, maar handelswaar - gebruiksvoorwerpen - als kunst. En zo het leven meer opleuken, en dat voor zo veel mogelijk mensen.
En hierbij mijn welgemeende dank aan Willem Hartgring voor het opleuken van mijn leven!
Verder lezen - meer bronnen
- Overzicht van zijn werk bij Rozenburg - https://www.rozenburgdenhaag.nl/schilder/94-hartgring-wilhelmus-petrus
- Overzicht van werk van Hartgring in de Ridgetop collection - https://ridgetopcollection.com/artist-and-objects/?wpv_view_count=162214&wpv-wpcf-artist-code=HAW&wpv_view_count=162165&wpv-wpcf-object-artist-code=HAW&wpv_paged=1
- Overzicht van het werk van Hartring in Nederlandse collecties - https://www.collectienederland.nl/search/?q=hartgring
- Achtergronden en overzichten - https://artnouveauplateel.nl/
- Werk in collectie Rijksmuseum: https://id.rijksmuseum.nl/20067749
- Werk in collectie Boijmans : https://www.boijmans.nl/collectie/kunstwerken?query=hartgring
- Werk in collectie Gelderland : https://www.collectiegelderland.nl/zoeken?term=hartgring&page=1
- Kunstmuseum (uitvoering): https://www.kunstmuseum.nl/en/collection/search?search=Hartgring
- Wikimedia Commons: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Hartgring&title=Special%3AMediaSearch&type=image
- Official catalogue of exhibitors. Universal exposition. St. Louis, U.S.A. 1904. : Division of exhibits; p. 238 (scan 363/1851) - https://archive.org/details/officialcatalogu00loui/mode/2up (document)