![Société des Bronzes de Paris - 41, Boulevard du Temple - bron:geneatnet.com](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/Eq5GqFLsLvgYPcHXPBvV5mo466zKUv4TDrnBLtNbz2ucTGU7hqGGeRLYKda5EjLbERa.png) ## Een bronsgieter uit de XIX^e eeuw (1871 - 1935) Iedereen die - zoals ik - wel eens op een veiling van antiek rondkijkt en interesse heeft voor oude bronzen beeldjes, komt onherroepelijk de naam **Société des Bronzes de Paris** tegen. Hoewel de naam en faam van het bedrijf doorleven in zijn inmiddels weer gewaardeerde producten, is de geschiedenis van de **Société des Bronzes de Paris** (SBP) gehuld in nevelen. Rond 1900 was het een bekende en gewaardeerde producent van kleine bronzen kunstwerken, maar het bedrijf bestaat al lang niet meer, er is geen website en niet eens een wikipedia-pagina! Ik ga proberen een tipje van de sluier op te lichten en te onderzoeken wat er te vinden is op internet en in de archieven. Wie waren de mensen achter de SBP, wat wilden ze bereiken met welke kunstenaars werkten ze samen? En natuurlijk: welke producten maakten ze? Veel vragen, maar eerst een schets van de omstandigheden in de 19^e eeuw, die leidde tot de oprichting van de Société des Bronzes de Paris. ## Bronzen beelden zijn '*très en vogue*'

![Advertentie 1: Klokkenmakers richten de SBP op.](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/23tHR9HcaApcQgaNxoTggX5DKbdXQUsEj8jrAhBh8ixSqXWRTfuFidfwuAw7v9SJk4dYT.jpg)

In het Frankrijk van de XIX^e eeuw is het bon-ton bij de gegoede burgerij - de bourgeoisie - om het huis te decoreren met bronzen beelden. Deze mode komt voort uit opgravingen die een stroom van marmeren beelden uit de Griekse en Romeinse oudheid opleveren, zoals bijvoorbeeld de Venus van Milo. [Achille Collas](https://fr.wikipedia.org/wiki/Achille_Collas) patenteert een uitvinding van het *'[procédé Collas](https://fr.wikipedia.org/wiki/Proc%C3%A9d%C3%A9_Collas)'* om met behulp van een 3D-[pantograaf](https://fr.wikipedia.org/wiki/Pantographe_(dessin)) deze beelden zeer natuurgetrouw te verkleinen. Hetzelfde proces is natuurlijk ook bruikbaar voor de moderne beelden, zoals die van bijvoorbeeld Rodin of Camille Claudel. De mode en deze uitvinding versterken elkaar en luiden rond het midden van de 19e eeuw een stormachtige ontwikkeling van een nieuwe industrie in. De ambachtelijke bronsgieterij wordt geïndustrialiseerd en er ontstaan vele nieuwe bronsgieterijen. De bekende en grootste namen zijn [Ferdinand Barbedienne](https://fr.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Barbedienne) (van Barbedienne & Collas) en [Susse frères](https://fr.wikipedia.org/wiki/Fonderie_Susse). Deze nieuwe industrie van '*[les petits bronzes'](https://galerie-atena.com/blog/les-bronzes-d-edition-en-france-au-xixe-siecle/)*' verandert de wereld van de beeldhouwkunst drastisch. Opeens is het mogelijk om van een enkel kunstwerk grote aantallen afgietsels te maken, in verschillende grootten en uitvoeringen. Er ontstaat ook een nieuwe verhouding tussen de creatieve beeldhouwer en de professionele fabrikant, producent en uitgever (verkoper) van de kunstproducten. Die verhouding wordt juridisch vastgelegd in een contract, het '*contrat d’édition*', waarin de kunstenaar een percentage van de verkoop ontving. Deze manier van contracteren wordt toegeschreven aan de eerder genoemde [Ferdinand Barbedienne](https://fr.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Barbedienne) en zoals gebruikelijk waren het vooral de industriëlen die er echt rijk van werden.

Wanneer er veel geld verdiend kan worden, dan trekt dat ook mensen aan die het minder nauw nemen met de regels. En wat is er nou makkelijker dan een paar kopietjes (extra) maken van een beeld dat je voor een prikkie op de kop heb getikt? In reactie hierop gaan de bonafide bronsgieterijen hun beelden merken met een stempel, een 'cachet', en soms van een serienummer voorzien. En hiermee was de 'édition limité' oftewel de 'Limited edition ' is geboren.   --- ![Het cachet van de Société des Bronzes de Paris](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/23yd45Fwoy2UPrBY13Cgp7ZVRdjfsvED55tuvSk2ScY6J9fENSP7MTxg7Sq8ox97Y6xoN.jpg)

![Advertentie 2: Exclusiviteit is het handelsmerk van SBP](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/23vsdHsTB6fBtKkT5KXfYCzV8bMu9mdFdWvWyjSGFmRudtfodGeh75q7fU9YmG6sG7RPg.png)

Dit is dus de context waarin in het jaar 1871 ^{(bron: zie het album hieronder)} de Société des Bronzes de Paris (SBP) opgericht. Het bedrijf wil haar klanten vertrouwen en garantie van kwaliteit bieden. De onderneming streeft ernaar het gehele proces van contracteren, fabriceren tot en met de verkoop in eigen hand te houden. Het is een initiatief van “*horlogeries*” - klokkenmakers - uit Frankrijk en daarbuiten ^{(bron: zie advertentie 1, hierboven)}. Zij verzekerden zo niet alleen zichzelf van een kwalitatief goed productie voor hun klokken, maar profiteerde tevens van de 'nevenproductie' van de modieuze sculpturen en schoorsteenmantel stukken. De stukken werden gemerkt met een '*cachet*' en de verkoop werd door heel Frankrijk exclusief per stad georganiseerd ^{(bron: zie advertentie 2)}. Het 'cachet' - zie hierboven - van de SBP geldt ook nu nog als een kwaliteitsgarantie. De zaken gaan blijkbaar voorspoedig, want op 12 maart 1923 besluit de aandeelhoudersvergadering het bedrijf nog eens 75 jaar lang voort te zetten ^{(bron: [Retronews](https://www.retronews.fr/journal/la-loi/09-juillet-1924/2/d3cf5f98-7100-49fd-8cb5-492a3768bc3c))}. Tijdens diezelfde vergadering worden de heren M. Octave Motteux en Maurice Broquaire (her)benoemd als '*administrateur*' (vergelijkbaar met 'managing director'). Die 75 jaar maken zullen ze niet halen, want op 30 oktober 1935 is dezelfde heer Octave Motteux aanwezig bij de opheffing van de Société ^{(bron: [Geneanet](https://gw.geneanet.org/grhmotteux?n=motteux&oc=&p=octave+albert+marc&type=fiche))}. --- ## Album of productcatalogus Het zoeken in de archieven levert vooral veel advertenties in lokale kranten op. Ze verwijzen bijna allen naar het exclusieve karakter van SBP en de betrouwbaarheid van het product. In de trant van: "We zijn zelf de eigenaar van de bronsgieterij en we gebruiken het zelf ook!". Soms aangevuld met: "Dus wij kunnen u de beste prijs bieden". Er is weinig veranderd in de marketing, de afgelopen 150 jaar. Tijdens mijn zoektocht op internet stuit is ook op een 'album', we zouden nu zeggen: catalogus. In dit album is de collectie van SBP is weergegeven. Het album is in privé-bezit en ik heb geen complete online versie kunnen vinden. Wel heb ik de onderstaande beschrijving en enkele afbeeldingen van de inhoud (zie hieronder). Beschrijving: > 159 x 245 mm, format oblong, (4) ff. : faux-titre, titre, préface : "L'Art et le document dans les documents industriels" par John GRAND-CARTERET, 72 pp. De beschrijving is wat cryptisch, maar het moet een omvangrijk boekwerk zijn met 72 bladzijden en dus - snel gerekend - enkele honderden sculpturen van vele tientallen beeldhouwers.


^{Album met harde kaft}	^Voorblad	^{Werken van Hippolyte Moreau}	^{Werken van Auguste Moreau}	^{Werken van diverse beeld- houwers}

### Objecten Zoals uit het album blijkt, maakte en verkocht de Société des Bronzes de Paris beelden van diverse verschillende artiesten uit. De totale collectie moet enorm geweest zijn: honderden wellicht wel duizenden verschillende objecten. Helaas hebben we maar drie bladzijden en is het overzicht dus verre van compleet. ![banner_products_sbp-1.jpg](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/23xf11RCyHpP3N7PrUXSLFh6Ep8SuMkM6TTePj9M5RmdHTen4TuGM253wLDgbYPWLW9ic.jpg) De afbeeldingen hieronder en hierboven komen uit het atelier van de SBP en geven een dwarsdoorsnede van wat zij zoal maakten. Van bustes van figuren uit de oudheid tot beelden van dieren en beroemdheden. Ook de toen moderne beeld van de [Emmanuel Villanis](https://nl.wikipedia.org/wiki/Emmanuel_Villanis), in de typisch Art Nouveau stijl van die periode, werden vaak door de SBP gegoten en verkocht. ![banner_products_sbp-2.jpg](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/23x1Q11bSxpujK7Y9avybtyMvQfpfJHx6UgBrmniXL9XTNSAhs4JSPyZ1xbDQWjDxmo5A.jpg) --- ### Beeldhouwers Er is ook geen complete lijst van artiesten waarmee de Société des Bronzes de Paris in de loop der tijd heeft samengewerkt. Het genoemde album en een kleine zoektocht op internet leidt tot de onderstaande lijst van beeldhouwer, waarvan aantoonbaar objecten door SBP zijn gegoten. - [Emanuel Villanis](https://nl.wikipedia.org/wiki/Emmanuel_Villanis) - [bron]( https://www.pucesdeparissaintouen.com/catalogue/sculpture-sapho-emmanuel-villanis-1858-1914-bronze/) - [Francisco La Moneca](https://fr.wikipedia.org/wiki/Francis_La_Monaca) - [bron](https://e-monumen.net/patrimoine-monumental/la-monaca/) - [François Laurent Rolard](https://e-monumen.net/patrimoine-monumental/rolard/) - [bron](https://e-monumen.net/patrimoine-monumental/rolard/) - [Auguste Moreau](https://fr.wikipedia.org/wiki/Famille_Moreau) - [bron](https://www.barnebys.fr/adjudications/objet/moreau-auguste-pecheuse-de-crevettes-Jgn5HhjQfnZ) - [Mathurin Moreau](https://fr.wikipedia.org/wiki/Mathurin_Moreau) - [bron](https://www.barnebys.fr/adjudications/objet/moreau-mathurin-la-colombe-TLI_Kx6DLUc) - [Hippolyte Moreau](https://fr.wikipedia.org/wiki/Famille_Moreau) (zie Album) - [Georges van der Straeten (1856-1928)](https://nl.wikipedia.org/wiki/Georges_Van_der_Straeten) - (Kjellberg) - [Henri Louis Levasseur (1853-1934)](https://nl.wikipedia.org/wiki/Henri_Louis_Levasseur) - [bron](https://www.barnebys.fr/adjudications/objet/henri-louis-levasseur-1853-1934-le-fer-hDbr64g-T07), [bron](https://www.1stdibs.com/fr/meubles/objets-d%C3%A9coratifs/sculptures/sculptures-figuratif/napol%C3%A9on-%C3%A0-cheval-sculpture-en-bronze-sur-pi%C3%A9destal-dapr%C3%A8s-henri-louis-levasseur/id-f_46826602/) - [Émile André Boisseau](https://fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Boisseau) - [bron](https://galeriehassan.com/fr/product/la-defense-du-foyer-par-emile-andre-boisseau/) - [Léon Bureau](https://www.musee-orsay.fr/fr/ressources/repertoire-artistes-personnalites/leon-bureau-6198) - [bron](https://www.1stdibs.com/fr/meubles/objets-d%C3%A9coratifs/sculptures/sculptures-animaux/sculpture-du-19e-si%C3%A8cle-repr%C3%A9sentant-un-faisan-par-sculpteur-fran%C3%A7ais-leon-bureau/id-f_38542592/) - [Georges Charles Coudray](https://fr.wikipedia.org/wiki/Georges_Charles_Coudray) - [bron](https://www.1stdibs.com/fr/meubles/art-et-meubles-asiatiques/sculptures-et-objets-cisel%C3%A9s/le-garde-du-harem-sculpture-monumentale-orientaliste-en-bronze-de-g-coudray-c-18/id-f_46004562/) - [Henryk Kossowski](https://fr.wikipedia.org/wiki/Henri_Kossowski) - [bron](https://www.1stdibs.com/fr/meubles/objets-d%C3%A9coratifs/sculptures/sculptures-figuratif/statue-fran%C3%A7aise-du-19%C3%A8me-si%C3%A8cle-en-bronze-dor%C3%A9-et-patin%C3%A9-intitul%C3%A9e-retour-de-p%C3%AAche-/id-f_24576382/) - [Hippolyte Heizler (1828-1871)](https://fr.wikipedia.org/wiki/Hippolyte_Heizler) - [bron](https://www.1stdibs.com/fr/meubles/objets-d%C3%A9coratifs/sculptures/sculptures-animaux/hippolyte-heizler-sculpture-embl%C3%A9matique-en-bronze-de-deux-chiens-chevauchant-une-hare-19e-si%C3%A8cle/id-f_40855182/) - [Henri Honoré Ple (1853-1922)](https://fr.wikipedia.org/wiki/Henri_Honor%C3%A9_Pl%C3%A9) - [bron](https://www.christies.com/en/lot/lot-4989718) - [Nicolas Mayer 1852-1929]() - [bron](https://www.proantic.com/en/810922-nicolas-mayer-1852-1929-bronze-sculpture-aurora-signed-foundry-societe-des-bronzes-de-pa.html) - [Gustave Obiols](https://fr.wikipedia.org/wiki/Gustave_Obiols) - [bron](https://fr.wikipedia.org/wiki/Gustave_Obiols) - [Luca Madrassi](https://fr.wikipedia.org/wiki/Luca_Madrassi) - [bron](https://auctionet.com/en/3047226-madrassi-luca-bust-of-a-young-man-also-called-bust-of-the-young-napoleon-bonaparte) - [Émile Picault](https://fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Picault) - [bron](https://fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Picault) - [Pierre Lenordez (1815-1892)](https://www.wikimanche.fr/Pierre_Le_Nordez) - [bron](https://books.openedition.org/inha/3474?lang=fr#anchor-toc-1-319) - [bron (pdf)](https://books.openedition.org/inha/pdf/3474) - [Charles Vital-Cornu (1851 - 1927)](https://fr.wikipedia.org/wiki/Charles_Vital_Cornu) - [bron](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:La_Victoire_Triomphante_Charles_Vital-Cornu.jpg) - [Guillaume Coustou (1677 - 1746)](https://fr.wikipedia.org/wiki/Guillaume_Coustou) - [bron](http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.430929) - [Eugène Antoine Aizelin (1821-1902)](https://fr.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne-Antoine_Aizelin) - [bron (pdf)](https://www.henry360.fr/data/mediaitems/9558/catalogue-203.pdf) De lijst is waarschijnlijk (veel) langer; nog regelmatig komt ik nieuwe namen tegen bij advertenties en op veilingen. ## Initiatief of betrokkenheid van Barbedienne ? Zoals gezegd heb ik weinig officiële stukken kunnen vinden van de SBP; geen oprichtingsacte, geen jaarverslagen, alleen nog een vermelding van dhr. F. Motteux (de vader van de eerder genoemde Octave Motteux!?) op als vertegenwoordiger tijdens de vergadering van fabrikanten van brons van 1894 ^{(bron: [Gallica](https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k935078c/f25.image))}. Ook duikt er het tijdschrift *Le Monde illustré* van 15 juli 1896 ^{(bron: [Gallica](https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6410589x/f7.item))} op dat éne M. Barbedienne als président van de SBP een brief heeft geschreven. En dat is toch wel curieus! Barbedienne - die we hierboven al tegenkwamen - is zelf eigenaar van een fabriek waar bronzen beelden gemaakt worden en zeker ook geëngageerd bij het bestrijden van vervalsingen, maar SBF en zijn eigen fabriek zijn wel concurrenten op de markt! > ... Une lettre de M. Barbedienne, président de la Société des bronzes de Paris, adressée aux membres du jury français de l'Exposition de Philadelphie, et qui a été publiée ici, en commençant par expliquer les absten- tions des fabricants français par la crainte qu'ils ont eue que leurs modèles ne fussent contrefaits, en les ex- posant, a manqué son but principal, qui devait être de poser carrément la question de la contrefaçon par la- quelle elle se termine. ... Nou is het goed mogelijk dat het hier gaat om een vergissing van de betreffende correspondent in Amerika. Barbedienne was namelijk Président (voorzitter) van de "Réunion de fabricants de bronze" - zeg maar de branchevereniging van bronsgieters: > De 1864 à 1885, Barbedienne sera régulièrement réélu président de la Réunion des fabricants de bronzes. ^{(bron: [archief wikiwix](https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fe-monumen.net%2Fpatrimoine-monumental%2Fbarbedienne%2F#federation=archive.wikiwix.com&tab=url))} De genoemde brief dateert van 1896 en dus ruim 10 jaar later. Het blijft voorlopig dus nog wat onduidelijk wat zijn rol echt geweest is... Weinig officiële stukken dus, maar er is gelukkig meer te vinden over de plaatsen waar het bedrijf gevestigd was. --- ### Vestigingen ![14, rue Béranger, 3ème arrondissement, Paris. bron: Paris Musées](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/EoCm5ixUzMvHgYsUCpAhaS7hedMdraU3UkY3LR2mmuwP1z3K5c5pooE64kj31RQ9nBU.jpg) Er zijn drie adressen bekend in Parijs, waar de Société des Bronzes de Paris was gevestigd. Die adressen zijn ook nu nog terug te vinden: * 41, Boulevard du Temple, Paris - Zie de ansichtkaart bovenaan dit artikel & [Streetview](https://maps.app.goo.gl/hzDLnkTTTXvN8k2A7) * 14, rue Bérenger, Paris - [Streetview](https://maps.app.goo.gl/YKnwbUZ5HrHyjVNj7) - en ook [Pastvu](https://pastvu.com/p/2493499) * 117, Bd Voltaire, Paris - [Streetview](https://maps.app.goo.gl/XnkqXeXf2wBybRfb6) De adressen *41, Bd de Temple* en *14, rue Bérenger* zijn in feite de voor- en achterzijde van één en hetzelfde pand. Het pand wordt ook aangeduid als "Théâtre Déjazet": > No 14 [rue Béranger]: l'architecte François-Joseph Bélanger construit ici en 1780, sur une parcelle du couvent des Filles du Sauveur, le jeu de paume du comte d'Artois. Démoli au milieu du XIX^e siècle, le bâtiment laisse place en 1851 au théâtre Déjazet dont l'entrée se trouve 41 boulevard du Temple. ^{bron: [Wikipédia](https://fr.wikipedia.org/wiki/Rue_B%C3%A9ranger_(Paris))} Van dit pand zijn nog oude foto's en zelfs een ansichtkaart terug te vinden, waarop duidelijk te zien is dat de SBP hier was gevestigd (zie bovenaan deze blog). Van de fabriek zelf is helaas geen foto of ansichtkaart te vinden. Het pand heeft gestaan bij de kruising met de rue Richard Lenoir (niet te verwarren met de *Boulevard* Richard Lenoir !). Het pand zou misschien net zichtbaar kunnen zijn aan de linkerzijde van de onderstaande ansichtkaart. [Streetview](https://maps.app.goo.gl/XnkqXeXf2wBybRfb6) geeft een beeld van een gebouw in de typisch Parijse [Haussmann-stijl](https://en.wikipedia.org/wiki/Haussmann%27s_renovation_of_Paris). De facade doet meer denken aan een woonblok dan een fabriek, maar het is goed mogelijk dat achter de poort een fabriek schuilging. ![Kruising Rue Voltaire & Rue Richard Lenoir - Het pand zou net links te zien kunnen zijn... bron: Cartes Postale Ancienne Bastille91](https://files.peakd.com/file/peakd-hive/bartman67/EpVDbDe3Nz7xcYbADjYjchnthu84TRXAJBBdEcwRoZ9iz2LmYiia1poyQzGRG3UJxdg.jpg) --- ## Tot slot Ook het boek "Les Bronzed du XIX^e siècle" van de schrijver Pierre Kjellberg vermeldt weinig extra over de Societe des Bronzes de Paris. Het bedrijf heeft bijna 65 jaar bestaan en haar geschiedenis leeft vooral door in haar bronzen producten. Deze hebben gemakkelijk de tand des tijds doorstaan en beginnen aan nieuwe jeugd. Na de 2^e wereldoorlog was de mode veranderd. De interesse voor bronzen beelden uit de 19^e eeuw was een tijd lang tot vrijwel nul gedaald. Maar nu, aan het begin van de 21^e eeuw verschijnen deze kunstwerken weer regelmatig op veilingen en ze kunnen daar rekenen op een groeiende aandacht en waardering. Het 'cachet' van de Société des Bronzes de Paris maakt ook nu nog zijn belofte van kwaliteitsgarantie geheel waar. ## Bronnen De belangrijkste bronnen die hebben gediend bij de totstandkoming van dit artikel zijn: * [Gallica - SBP](https://gallica.bnf.fr/services/engine/search/sru??operation=searchRetrieve&version=1.2&startRecord=1&maximumRecords=15&page=8&query=%28gallica%20adj%20%22Soci%C3%A9t%C3%A9%20des%20Bronzes%20de%20Paris%22%29) * [Retronews - SBP](https://www.retronews.fr/search?page=1&q=JTdCJTIyc2VhcmNoJTIyJTNBJTdCJTIydHlwZSUyMiUzQSUyMnNpbXBsZSUyMiUyQyUyMmNyaXRlcmlhJTIyJTNBJTdCJTIyc2VhcmNoVGV4dCUyMiUzQSUyMiU1QyUyMlNvY2klQzMlQTl0JUMzJUE5JTIwZGVzJTIwQnJvbnplcyUyMGRlJTIwUGFyaXMlNUMlMjIlMjIlMkMlMjJzZWxlY3RlZEZhY2V0cyUyMiUzQSU3QiUyMmRhdGUlMjIlM0ElN0IlN0QlMkMlMjJsb2NhdGlvbiUyMiUzQSU3QiUyMmRhdGElMjIlM0ElNUIlNUQlMkMlMjJzaXplJTIyJTNBNSU3RCUyQyUyMm9yZ2FuaXphdGlvbiUyMiUzQSU3QiUyMmRhdGElMjIlM0ElNUIlNUQlMkMlMjJzaXplJTIyJTNBNSU3RCUyQyUyMnBlcnNvbiUyMiUzQSU3QiUyMmRhdGElMjIlM0ElNUIlNUQlMkMlMjJzaXplJTIyJTNBNSU3RCUyQyUyMnB1YmxpY2F0aW9uSWQlMjIlM0ElN0IlMjJkYXRhJTIyJTNBJTdCJTIyZmlsdGVycyUyMiUzQSU1QiU1RCUyQyUyMnNlbGVjdGVkJTIyJTNBJTVCJTVEJTdEJTJDJTIyc2l6ZSUyMiUzQTUlN0QlMkMlMjJ3b3JrSWQlMjIlM0ElN0IlMjJkYXRhJTIyJTNBJTdCJTIyZmlsdGVycyUyMiUzQSU1QiU1RCUyQyUyMnNlbGVjdGVkJTIyJTNBJTVCJTVEJTdEJTJDJTIyc2l6ZSUyMiUzQTUlN0QlMkMlMjJwdWJsaWNhdGlvbkxvY2F0aW9uJTIyJTNBJTdCJTIyZGF0YSUyMiUzQSU3QiU3RCUyQyUyMnNpemUlMjIlM0E1JTdEJTJDJTIydGhlbWF0aWMlMjIlM0ElN0IlMjJkYXRhJTIyJTNBJTdCJTIyZmlsdGVycyUyMiUzQSU1QiU1RCUyQyUyMnNlbGVjdGVkJTIyJTNBJTVCJTVEJTdEJTJDJTIyc2l6ZSUyMiUzQTUlN0QlN0QlN0QlMkMlMjJwYWdlJTIyJTNBMCUyQyUyMnNvcnQlMjIlM0ElMjJyZWxldmFuY2UlMjIlN0QlMkMlMjJzb3J0JTIyJTNBJTIycmVsZXZhbmNlJTIyJTdE) * [Meubliz - marque de fondeurs](https://www.meubliz.com/marques_et_signatures_des_fondeurs_de_bronze_d_art/?paramwdgt=%7B%22marklist_56f908%22%3A%7B%22wdgtpage%22%3A9%7D%7D) * [Geneanet](https://www.geneanet.org/cartes-postales/view/6825555#0) * Paris Musées collections, [1](https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/musee-carnavalet/oeuvres/39-boulevard-du-temple-3eme-arrondissement-paris#infos-principales), [2](https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/musee-carnavalet/oeuvres/14-rue-beranger-3eme-arrondissement-paris#infos-principales) en [2b](https://api.nakala.fr/embed/10.34847/nkl.cadbx9mw/90cc91ca2ca0760afc72079a43a83815eb0bd6b9) * [Abebooks](https://www.abebooks.com/Album-Soci%C3%A9t%C3%A9-Bronzes-Paris-CATALOGUE-DART/31312864162/bd) * [Galerie Atena](https://galerie-atena.com/blog/les-bronzes-d-edition-en-france-au-xixe-siecle/) * [Wijziging statuten - 1925](https://www.retronews.fr/journal/la-loi/14-juin-1925/1/0ce568d9-006b-468f-bee3-321f7894a35c) * [Benoeming M. Motteux & M. Broquaire als administrateurs - 1924](https://www.retronews.fr/journal/la-loi/09-juillet-1924/2/d3cf5f98-7100-49fd-8cb5-492a3768bc3c)

La proprete de Versaille